روانـــين: January 2005

16.1.05

قه‌یرانی ئه‌لف و بێی كوردی

هه‌موومان ده‌زانین نوسین له خۆیدا ئامانج نیه، به‌ڵكو ئامرازێكه بۆ ته‌عبیر له خۆو له هه‌موو ئه‌و پرسانه‌ش بكرێت كه مرۆڤ بۆ هه‌مواركردن و ڕێكخستنی ژیان به پێویستی ده‌زانێت. شێوه نوسینیش به هه‌مان شێوه ئامرازێكه بۆ ڕه‌‌سمكردنی ئه‌و ته‌عبیركردنه‌ی كه مرۆڤ پێویستیه‌تی. ئه‌گه‌ر له‌و ڕوانگه‌وه بیر له پرسێكی ئاوا ئاڵۆز بكه‌ینه‌وه ئه‌و ساته ململانێ له نێوان هه‌ردو به‌ره‌ی شێوه‌ نوسینی لاتینی و عه‌ره‌بی دوڕیانێكی تر وه‌رده‌گرێ، ئه‌و ساته ناچار ده‌بن به شێوه‌یه‌كی بابه‌تی قسه له‌و مه‌سه‌له‌یه‌ بكه‌ن. پێم وایه وه‌كو كاك ئیحسان ده‌ڵێ به ئایدیۆلۆژی كردنی ئه‌و پرسه زیاتر زه‌ڕ به دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ر ده‌گه‌یه‌نێ، ئه‌وه پرسێكی چاره‌نووسسازه بۆ خه‌ڵكی كورد، وا پێ ده‌چێ كه‌م نه‌ته‌وه هه‌ن پرسێكی ئاوا گرێكوێر و ئاڵۆزیان هه‌بێ بۆ ته‌عبیر له خۆ كردن، تا ئێستا كێشه‌ی گه‌وره‌تر هه‌ن مانه‌وه‌یان به هه‌ڵواسراوی مانه‌وه‌ی كۆسپن له‌به‌ر ده‌م چاره‌سه‌ركردنی پرسی یه‌كێتی زمان و شێوه‌ی نوسینیش. یه‌كێك له‌و كێشه گه‌ورانه‌ش له خودی مرۆڤی كورد دایه، من وای ده‌بینم تا ئه‌مڕۆش ده‌زگا سیاسی و ڕۆشنبیریه كوردیه‌كان و ته‌نانه‌ت تاكی كوردیش له حاڵه‌تێكی شێزۆفرینیادا ده‌ژیێ، چونكه هێشتا به‌ته‌واوه‌تی بڕیاری نه‌داوه چی ده‌وێت، دید و تێڕوانینه‌كان بۆ داهاتو و شێوه‌ ژیانی گونجاو بۆ په‌وه‌ندی نێوان ئه‌وان و گه‌لانی سه‌رده‌ست هێشتا له په‌تپه‌تێن و بگره‌و بكێشدا تێپه‌ڕ نه‌بووه. پرسه‌كانی تریش به هه‌مان شێوه به هه‌ڵواسراوی ده‌مێننه‌وه. له‌وانه‌شه ئه‌و هه‌ڵواسینانه په‌یوه‌ندی به خودی پێكهاته‌ی مرۆڤی كورده‌وه هه‌بێ، ئه‌و باسه‌ش زۆر هه‌ڵده‌گرێ و تا ئێستا كه‌سێك به جیددی خۆی لێ نه‌داوه، ئه‌وه‌ش كه شتێكی له‌و باره‌وه نوسیوه به هه‌مان شێوه‌ی پرسی زمان و نوسین له بازنه‌كانی ئایدیۆلۆژیا ده‌ربازیان نه‌بووه، ماوه‌یه‌ك به‌ر له ئێستا براده‌رێك به ناوی به‌دران ئه‌حمه‌د له ڕۆژنامه‌ی میدیا داكۆكی له‌سه‌ر پیتی لاتینی كردبوو، دوای ئه‌ویش له دوا ژماره‌ی هه‌مان ڕۆژنامه كاك سوداد ڕه‌حمان به هه‌مان گوڕو تین به‌رپه‌رچی ئه‌و داخوازیانه‌ی داوه‌ته‌وه كه به‌دران داوای كردوون، هه‌ردوكیشیان له ده‌روازه‌یه‌یه‌كی زانست و شاره‌زا به‌و پرسه هه‌نگاویان نه‌هاوێشتووه بێجگه له بارگراوندێكی ئایدیۆلۆژی یا سیاسی یا كولتوری. گومان له‌وه دانیه پێویستمان به یه‌ك شێوه نوسین هه‌یه. پێشتریش هه‌ر له ڕۆژنامه‌ی میدیا بابه‌تێكم له‌و باره‌وه بڵاوكردۆته‌وه، پێم وابێ گرنگی یه‌ك شێوه نوسین چی له یه‌كێتی زمان كه‌متر نیه، كه ئاسانتریشه له پرسی زمان. بۆیه كاركردن بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و پرسه له خۆبوردن و ماندوبوون و پشتیوانی ماددی و سیاسی پێویسته، بێجگه له‌وه‌ی كه ئه‌ركی سه‌ر شانی ده‌زگا ڕۆشنبیری و زانستی و په‌روه‌رده‌ییه‌كانه.

به‌ کام ئه‌لفوبێ بنووسین؟

وادیاره‌ ئه‌م رۆژانه‌‌ بازاڕی باس ووتوێژ سه‌باره‌ت به‌ نووسینی کوردی گه‌رمه‌. کۆڕ و کۆمه‌ڵه‌ رۆشنبیریه‌کان و هه‌روا مێدیای کوردیش باس له‌ هه‌وڵی شێوازێکی نووسینی کوردی یه‌کگرتوو ده‌که‌ن.
ئه‌وه‌ی توانیومه‌ تا ئێستا له‌م باس و وتووێژانه‌ی هه‌ڵێنجم ئه‌وه‌یه‌ که‌ هێشتا کاتی هاتنه‌ ئارای زمانێکی یه‌کگرتووی کوردی نه‌هاتووه‌. سنووره‌کان هێشتا له‌وه‌ ئه‌ستورترن و کۆسپه‌کانیش سه‌ختتر. به‌ڵام دیاره‌ ئێستا هه‌ست به‌ پێویستی و توانای یه‌کخستنی شێوه‌ی نووسینی کوردی ده‌کرێت.
باسی ئه‌وه‌ی که‌ واباشتره‌ کوردان به‌ ئه‌لفبێی لاتینی یان ئه‌وه‌ی که‌ پێی ده‌گوترێت عه‌ره‌بی بنووسن، باسێکی کۆنه‌، به‌ڵام وادیاره‌‌ هیچ کاتێک وه‌ک ئێستا گه‌رم نه‌بووه‌. ئه‌مه‌ش زیاتر بۆ ئه‌و ئازادیه‌ی کوردستانی عێراق ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.
سه‌رده‌مانێک بوو منیش لایه‌نگرێکی سه‌رسه‌ختی شێوه‌نووسینی لاتینی بووم. به‌ڵام واهه‌ستده‌که‌م هه‌م ئه‌وانه‌ی بانگه‌شه‌ی ئه‌مه‌ ده‌که‌ن و هه‌م ئه‌وانه‌ش که‌ ده‌رچوون له‌ نووسین به‌ پیتی عه‌ره‌بی به‌ جۆره‌ کوفرێک له‌قه‌ڵه‌مده‌ده‌ن، بیروبۆچوونه‌کانیان زیاتر ئایدیۆلۆژین و تا ئێستا هیچ لێکۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌یه‌کی زانستی له‌م باره‌یه‌وه‌ ئه‌نجام نه‌دراوه‌، که‌ له‌ به‌ر رۆشناییدا بڕیاری هه‌ڵبژاردنێکی له‌بار بدرێت.
به‌ڕاستیش کێ ئه‌م کاره‌ بکات، ئه‌گه‌ر لێوه‌شاوه‌ترین ده‌زگای په‌یوه‌ندار به‌م مه‌سه‌لانه‌وه‌ کۆڕی زنیاری کورد/کوردستان بێت، ئه‌وا ده‌بێ ماوه‌یه‌کی درێژی دیکه‌ش هه‌ر چاو له‌ڕێ بین. دیاره‌ که‌ ده‌زگایه‌کی ئاوا ناوی کۆڕی "زانیاری" یه‌ و نه‌وه‌ک کۆڕی "زانستی"‌، وه‌ڵامی به‌شێکی پرسیار و چاوه‌ڕوانیه‌کانمان دراوه‌ته‌وه‌!

10.1.05

دوای سێ مانگ

که‌ سێ مانگێک له‌مه‌وبه‌ر بڕیاری دانانی ئه‌م بڵاگه‌مدا، زیاتر مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ بوو، که‌ به‌ هاوکاری چه‌ند که‌سێکی ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه‌ی کوردستان، بڵاگێک ئاوه‌دانکه‌مه‌وه‌، که‌ بتوانین یاداشت و بیره‌وه‌ری رۆژانه‌ی ئه‌ندامان، سه‌رنج و تێبینیه‌کانمان سه‌باره‌ت به‌ رووداو و پێشهاته‌کان و هه‌روا سه‌باره‌ت به‌ کتێب و بابه‌تی بڵاوکراوه‌ش، خستنه‌ڕووی پرسیاری تایبه‌ت به‌مه‌به‌ستی هاوکاریکردن له‌ دۆزینه‌وه‌ی وه‌ڵام و سه‌رچاوه‌ی په‌یوه‌ندار، راگه‌یاندنی هه‌واڵی رۆشنبیری و زانستی و گه‌لێک شتی دیکه‌ی له‌مجۆره‌ی تێدا بڵاوکه‌ینه‌وه‌. پێموایه‌ ئه‌مه‌ له‌خۆیدا بیرێکی نادرووست و نه‌زۆک نییه‌، چونکه‌ ئه‌وانه‌ی بڕیاربوو به‌شداریبکه‌ن، دانیشتووی چه‌ند وڵاتێکی ئه‌وروپی و کوردستانن و به‌وپێیه‌ش له‌ده‌وروبه‌ری جیاجیادا ده‌ژین، ئه‌مه‌ش واده‌کات که‌ په‌یام و نووسینه‌کان چه‌ندڕه‌نگییه‌کی تایبه‌تیان پێوه‌ دیاربێت.
دیاره‌ بۆ هێندێکمان بڵاگه‌که‌ زیاتر جێگه‌ی موناقه‌شه‌ و وتووێژه‌، که‌ ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای زانستی ئه‌نجامبدرێت به‌ کارێکی زۆر سوودبه‌خش ده‌زانم، به‌ڵام بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ سازکردنی شوێنێکی دیکه‌ی له‌ شێوه‌ی فۆروم زۆر له‌بارتره‌، که‌ له‌ پلانه‌که‌ی هزری مندا ئه‌مه‌یان له‌ هه‌نگاوێکی دیکه‌ی دوای سه‌رگرتنی پڕۆژه‌ی بڵاگه‌که‌ ده‌هات.
ئه‌وا سێ مانگ گوزه‌ران و به‌داخه‌وه‌ له‌ زۆرێک له‌وانه‌ی ناونووسکراون یان بڕیاربوو که‌ ‌به‌شداریبکه‌ن هیچ هه‌واڵێک نییه‌، به‌تایبه‌تیش له‌وانه‌ی دانیشتووی ناوه‌وه‌ی کوردستان، چونکه‌ به‌ بڕوای من ئه‌وان ده‌توانن ره‌هه‌ندێکی دیکه‌ به‌ پڕۆژه‌که‌ ببه‌خشن و له‌م رێگه‌یه‌وه‌ ده‌توانین ئێره‌ و ئه‌وێ له‌ ئاواییه‌کدا کۆکه‌ینه‌وه‌.
پێموانییه‌ سێ مانگ کاتێکی هێنده‌ زۆر بێت و بتوانین له‌ به‌ر رۆشنایی ئه‌م ته‌مه‌نه‌ کورته‌ بڕیاری سه‌رکه‌وتن یان شکستی پڕۆژه‌که‌ بده‌ین، به‌ڵام هه‌روه‌ک له‌ په‌یامی یه‌که‌مدا نووسیومه‌ و لێره‌شدا دووباره‌ی ده‌که‌مه‌وه‌، سه‌رکه‌وتن یان پووچبوونه‌وه‌ی ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ پابه‌نده‌ به‌ ئاستی به‌شداریه‌کانی ئه‌ندامانی ئێستا و داهاتوو و هه‌روا سه‌رنج و تێبینی میوانانی ئازیزیش.
ئیدی هه‌ر شاد بن.