روانـــين: December 2004

31.12.04

وه‌ڵامێک بۆ کاک مه‌لازاده

کاک مه‌لازاده‌ سلاوێکی گه‌رم.
منیش هه‌وده‌نگم له‌ گه‌لت که‌ زانست ده‌بێت بۆخزمه‌تی مرۆڤ بێت. له‌سه‌ر ئه‌وه‌ قسه‌م نیه‌. ده‌ستتخۆشبێت. بۆچوونه‌که‌تم به‌دله‌. به‌ڵام لێره‌دا پرسیاره‌که‌ بریتینیه‌ له‌ په‌یوه‌ندی نێوان زانستو مرۆڤ تاوه‌کو قسه‌ی لێبکه‌ین. پرسیاره‌که‌ ئه‌وه‌بوو: ئایا ئێمه‌ له‌سه‌رده‌می کۆمه‌لگه‌ی فره‌کولتوردا ده‌ژین? من گوتم نا لاسه‌رده‌می مرۆڤی کۆدا ده‌ژین وه‌ پێناسه‌ی مرۆڤی کۆشمکرد. تۆ ده‌فه‌رموویت: ده‌ره‌نجامی ئه‌م مرۆڤی کۆیه‌ له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی چیه‌? وادیاره‌ ئه‌وه‌ زۆر گرنگیه‌کی تایبه‌تی هه‌یه‌ لای ئێوه‌،وه‌ ئه‌و گرنگیه‌ش کارێکی ته‌واو شه‌رعیه‌. به‌ڵام من وه‌ک مه‌نهه‌ج (بۆ خۆم) به‌ بێ لێکۆڵینه‌وه‌ی مه‌یدانی و گه‌رانه‌وه‌ی رادیکاڵانه‌ بۆ مایدان هه‌موو قسه‌کردنێ له‌سه‌ر ده‌رنجامه‌کانی (تاکی کۆ) له‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی ره‌تده‌که‌مه‌وه‌و به‌ بێ هوده‌ی ده‌زانم ، چونکه‌ به‌ته‌نها لێکۆڵینه‌وه‌ی مه‌یدانی ده‌توانێت ئه‌وکاراییانه‌مان بۆ ده‌ست نیشان بکات. وه‌ تۆ باش ده‌زانیت که‌ ئه‌وکاره‌ش له‌ کاتی ئێستادا به‌ ئێمه‌ مانان ناکرێت. کێ له‌ ئێمه‌ ده‌توانێت بگه‌رێته‌وه‌ بۆ کوردوستان و بۆ ماوه‌ی دوساڵ لێکۆڵینه‌وه‌ی مه‌یدانی بکاتو به‌ تکنیکه‌کانی (تێبینی)و(چاوپێکه‌وتن)و (به‌دواداچوون) دراسه‌یه‌کی زانستیانه‌ به‌رهه‌مبێنێتو دواتر پێمان بڵێت (ئه‌وه‌ کارایه‌کانی مرۆڤی کۆیه‌ له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ی کورده‌واری)? کام سه‌نته‌ری لێکۆڵینه‌وه‌ی کوردی ئاماده‌یه‌ پرۆژیه‌کی ئاوا ده‌عم بکات? کام حوکومه‌تی کوردی ئاماده‌یه‌ نیو ملیۆن دۆلار سه‌رفبکات بۆ ده‌عوه‌تکردنی بیستوپێنج (سوسیولوگو ئه‌نترۆپۆلۆگو پۆلێتۆلۆگو ئیتنۆلۆگو سایکۆلۆگو...) بۆ ئه‌وه‌ی بیستوپێنج دراسه‌ی زانستیانه‌ بخه‌نه‌ به‌رده‌ستی سیاسی و رۆشنبیرو خوێندکارو کاربه‌ده‌ستو هتدوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پێمان بڵێن چی له‌و که‌مه‌ڵگه‌دا روده‌دات? کاک مه‌لازاده‌ گیان، پرسیاره‌که‌ت زۆر گه‌وره‌و قورسه‌، به‌ ئێمه‌ مانان وه‌ڵام نا درێته‌وه‌.

29.12.04

پرسێكی كۆنی نوێ

كاك باخه‌وان، ته‌واو تێده‌گه‌م چ ده‌ڵێی، پێشم وایه ته‌واو تێده‌گه‌ی چ ده‌ڵێم.
هه‌رگیز مه‌به‌ستم تێكه‌ڵكردنی زاناو شۆڕشگێر نیه، هه‌روه‌كو زانست و كوردایه‌تیش نیه. به‌ڵام پێم وانیه تۆ و كه‌سیش نكوڵی له‌وه بكات كه زانست ده‌بێ له خزمه‌تی مرۆڤ دابێ، یا به شێوه‌یه‌كی تر بڵێم، له ئاكامی هه‌موو ئه‌و بگره‌و بێنه‌یه‌دا ده‌بێ زانست و ده‌رهاوێشته‌كانیشی له خزمه‌تی ژیان دابن. به تایبه‌تیش كه مرۆڤه ده‌رك به هه‌موو ئه‌و پرسانه‌ی ژیان ده‌كان، ده‌رك به بوونی زانستیش ده‌كات، یا هه‌ر مرۆڤه كه زانست و فیكر به‌رهه‌م دێنێ. كه‌واته له ئاكامدا مرۆڤ مه‌به‌سته. له‌و وه‌ڵامه‌شمدا مه‌به‌ستم ئه‌وه‌بووه كه ده‌بێ له ئاكامدا باس له ده‌ره‌نجامه‌كانی ئه‌و پرسه بكه‌ین. ئێمه له زه‌مه‌نی مرۆڤی پلۆرالیته، یا له زه‌مه‌نی دوای مۆدێرنه ده‌مانه‌وێ به كوێ ب‌گه‌ین؟ كاریگه‌ر‌یه‌كانی ده‌رهاوێشته‌و ئاكامه‌كانی ئه‌و زه‌مه‌نه چین له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگای ئێمه؟؟؟
پێم وابێ مه‌به‌ستی خاڵه ئیحسانیش هه‌ر ئه‌وه بوو. ئه‌ی وانیه خاڵۆ ئیحسان؟
كاك باخه‌وان من ده‌مه‌وێ سه‌ر ڕاستی پرسه‌كان بكه‌ین، واته بیانخه‌ینه سه‌ر هێڵی مه‌به‌ست، بۆ ئه‌وه‌ی بزانین چ ده‌ڵێین و به‌ره‌و كوێ ده‌ڕۆین. گومان له‌وه دانیه كۆمه‌ڵگای ئه‌مڕۆ و مرۆڤی ئه‌مڕۆش له ئاڵۆزیه‌كی لێواولێودا ده‌ژیێن، بۆیه به گرنگیشی ده‌زانم ئه‌و بارودۆخه له‌به‌ر یه‌ك هه‌ڵبوه‌شێنرێته‌وه، بۆ ئه‌وه‌ی هێڵه ڕه‌ش و سپیه‌كان به ڕوونی ببینین، بۆ ئه‌وه‌ش بزانین به‌ره‌و كوێ ده‌ڕۆین.

28.12.04

جیاوازی له‌ نێوان زاناو شۆرشگێردا چیه‌

کاک مه‌لازاده‌:
ئه‌وه‌ی كه تا ئه‌و ساته‌ش جێی پرسیاره بۆمن، حه‌ز ده‌كه‌م وه‌ڵامم بدرێته‌وه ئه‌وه‌یه، ئه‌یا له مه‌تره‌ح كردنی ئه‌و جه‌ده‌لیه‌ته‌ی مرۆڤی دوای مۆدێرنه چ بناغه‌یه‌ك بۆ كۆمه‌ڵگای كوردی دروست ده‌كات؟"

کاک مه‌لازاده‌:
" ئه‌وه‌ی به لای منه‌وه گرنگه ئامانج به‌خشینه له وروژاندنی هه‌موو جۆره باسێك، ئێمه وابه‌سته‌ی وڵاتێك و كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ین، ئه‌گه‌ر به لای یه‌كێكیشه‌وه گرنگ نه‌بێ ئه‌وا ناتوانێ خۆی لێ گێل بكات، ناتوانێ خۆی له كاریگه‌ری و ده‌ره‌نجامه‌كانی بدزێته‌وه. بۆیه هۆكار و مۆتیڤه‌كانی وروژاندنی هه‌ر بابه‌تێك به لای منه‌وه پێویسته سه‌ر بكێشێ بۆ ئه‌و كێشه ئاڵۆزانه‌ی كۆمه‌ڵگای ئێمه و ده‌سنیشانكردنی نه‌خۆشی و كاركردن له‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌ی واقیعی ئه‌وێ و چاره‌سه‌ره‌كان."

پرسیار:

کاک مه‌لازاده‌، به‌ بۆچوونی تۆ جیاوازی له‌ نێوان کوردایه‌تی و زانستدا چیه‌؟ جیاوازی له‌ نێوان زاناو شۆرشگێردا چیه‌؟

دیسان درێژه‌پێدانی باسه‌كه

ده‌مه‌وێ قسه‌كه‌ی كاك ئیحسان كه له (درێژه‌ی باسدا) باسی كردووه به شێوه‌یه‌كی ساده‌ تر دوباره بكه‌مه‌وه. له‌گه‌ڵ خۆ له‌قه‌ره‌دانی پرسی مرۆڤی پلۆرال به شێوه‌یه‌كی كورت.
ئه‌وه‌ی به لای منه‌وه گرنگه ئامانج به‌خشینه له وروژاندنی هه‌موو جۆره باسێك، ئێمه وابه‌سته‌ی وڵاتێك و كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ین، ئه‌گه‌ر به لای یه‌كێكیشه‌وه گرنگ نه‌بێ ئه‌وا ناتوانێ خۆی لێ گێل بكات، ناتوانێ خۆی له كاریگه‌ری و ده‌ره‌نجامه‌كانی بدزێته‌وه. بۆیه هۆكار و مۆتیڤه‌كانی وروژاندنی هه‌ر بابه‌تێك به لای منه‌وه پێویسته سه‌ر بكێشێ بۆ ئه‌و كێشه ئاڵۆزانه‌ی كۆمه‌ڵگای ئێمه و ده‌سنیشانكردنی نه‌خۆشی و كاركردن له‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌ی واقیعی ئه‌وێ و چاره‌سه‌ره‌كان.
پێم وایه خزان و غلۆربوونه‌وه بۆ ناو جه‌ده‌لێكی بێ ئامانج، دووچاری جۆرێك له عه‌به‌سیه‌تمان ده‌كات كه دواتر بۆ خۆشمان نه‌زانین چیمان گه‌ره‌كه. مرۆڤی پۆست مۆدێرنه هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێك ئاماده‌باشیه، له ناو خۆیدا دابه‌ش ده‌بێ بۆ هه‌زاران مرۆڤی جیاواز، له هه‌ر سات و كاتێك به شێوه‌یه‌ك و به پێی ئاماده‌باشیێك خۆی پیشانده‌دا، ئه‌و مرۆڤه وه‌كو مرۆڤی مۆدێرنه مونسه‌جیم و گونجاو نیه له‌گه‌ڵ خۆی. دوای ئه‌وه مه‌به‌ست له‌و خوێندنه‌وه‌یه چیه، چ ده‌ره‌نجامێك بۆ مرۆڤێكی كڵۆڵی تێهه‌ڵدراو، بۆ نیشتمانێكی دابه‌شی زیاتر له وه‌هم چوو چ زیاد ده‌كات؟
ئایا ئه‌و جۆره خوێندنه‌وه‌یه ده‌یه‌وێ پێمان بڵێ: متمانه به‌كه‌س مه‌كه‌ن چونكه مرۆڤی پۆست مۆدێرن ته‌نها ڕوێكی نیه، ئه‌و مرۆڤێكه لای ئێمه به شێوه‌یه‌ك ده‌رده‌كه‌وێ، دواتر له شوێنێكی تر له زه‌مه‌نێكی تر به شێوه‌یه‌كی تر؟ هه‌ڵبه‌ت به پێی ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه ئه‌و مرۆڤه مرۆڤێكی ڕاسته‌قینه‌یه‌و درۆ ناكا، واته نیفاق ناكا، به‌ڵكو له ناو هه‌ناوی خۆی ئه‌و ئیستیعدادانه‌ی تیادان بۆ ئه‌وه‌ی له هه‌ر كات و شوێنێكدا به شێوه‌ی جیاواز ده‌ربكه‌وێ، كه‌واته ئه‌وانه هه‌ڵگری عه‌قیده‌ی توقیه‌ی شیعه نین، به‌و مانایه‌ی هه‌ڵگرانی عه‌قیده‌ی توقیه مرڤی پۆست مۆدێرن نین، ئه‌گه‌ر چی ئه‌و ڕه‌فتاره له ناخی شیعه‌یه‌كدا بووه به حه‌قیقه‌ت، حه‌قیقه‌تێك كه ته‌مثیل ناكات كاتێ كه ڕاستی یه‌كه‌می خۆی ده‌شارێته‌وه، یا ئیلتیزامی به دینداری ده‌گۆڕێ بۆ شتێكی تر. به واتای مرۆڤێكی یه‌غان ئاسا (یه‌غان، كاك باخه‌وان له یه‌كه‌م وروژاندنی ئه‌و بابه‌ته به كاری هێناوه، كه مانای دۆڵاب ده‌گه‌یه‌نێ و له ده‌ڤه‌ری سلێمانی به‌كاردێ) كۆمه‌ڵێك چه‌كمه‌زه‌ی هه‌یه‌و كامه‌یانی بوێت ئه‌ویان ده‌كاته‌وه، به‌ڵام به ئامانجێكی دیاریكراو، هه‌روه‌كو پێم وانیه ئه‌و مرۆڤه‌ی دوای مۆدێرنه‌ش له‌و بێ ئامانجیه به دوور بێ.
به هه‌رحاڵ له ڕێی نوسینێكی هانا ئارێندت، هه‌وڵمدا بگه‌مه ئه‌مانج له‌و بوونه، به‌و مانایه‌ی ئایا له دایك بوونی ئه‌و مرۆڤه ئامرازێكه بۆ گه‌یشتن به ئامانجێك، یا ده‌ره‌نجامی دیارده‌ی مۆدێرنێته‌یه؟ یا ده‌ره‌نجامی ئه‌و ململانێ و سه‌ر‌قاڵی و ڕاكردنه‌یه كه مۆدێرنێته هێنایه پێشه‌وه؟ له‌و حاڵه‌ته‌شدا ئایا ده‌توانین به ئاسووده‌یی ئه‌وه‌ بڵێین كه جیاوازیه‌كی گه‌وره نیه له نێوان ئه‌و دوو قۆناغه؟ ئه‌گه‌ر بتوانین پۆست مۆدێرنه به قۆناغ بژمێرین، چونكه وا پێده‌چێ كه پۆست مۆدێرنه زیاتر درێژبوونه‌وه‌ی مۆدێرنه‌ بێ له قالبی پێشكه‌وتووتردا، یا باشتر بڵێم له قالبی جیاوازتردا.
هانا ئاڕێندت، كه فه‌یله‌سوفێكی به ڕه‌گه‌ز ئه‌لمانی جوله‌كه‌یه، پێی وایه "پلورالیته هه‌ڵ و مه‌رجی مرۆڤ بوونه" ، دواجار ئه‌و قسه له‌و مرۆڤه ده‌كات كه خۆی به جیاواز له كه‌سه‌كانی تر پیشان ده‌دات. ئه‌و له‌سه‌ر بونیادێكی ئه‌ریستۆتالیسیانه قسه ده‌كات و ده‌ڵێ: " ئه‌ریستۆتالیس ئه‌و بوونه بێ وێنه‌ییه‌ی هه‌ر مرۆڤێكی ناولێناوه له‌دایكبوون. هه‌موو له دایك بوونێك واته سه‌ره‌تایێكی نوێ له‌گه‌ڵ مومكیناتی تازه و ده‌رفه‌ت (كانس)ی تازه‌ و هاوڕه‌گه‌زی تازه،
مرۆڤێكی ناسراو له ناو مرۆڤه‌كانی تر، بۆیه پلورالیته وه‌كو هه‌ڵومه‌رجی مرۆڤبوون زیاتره له مرۆڤێكی سروشتی بایۆلۆجی. پلورالیته هاتۆته پێشه‌وه وه‌كو زه‌روره‌تێك بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌فتار بكات، گفتوگۆ (كۆمۆنیكاتسی) بكات".
هه‌روه‌ها له درێژه‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كانیدا ئه‌و جیاوازی ده‌كات له نێوان پلۆرالیته‌و پلوریفۆرم ئه‌و پێی وایه، هه‌موو دروستكراوه‌كان پلوریفۆرمن، گژووگیا، ئاژه‌ڵ، خۆیان به پلوریفۆرم ده‌خه‌نه ڕوو. به‌ڵام پلورالیته‌ی جۆری كه‌سه‌كان زیاتره له پلوریفۆرم به‌ته‌نها. مرۆڤی پلورال له مرۆڤێكه‌وه تا مرۆڤێكی تر جیاوازه له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و مروۆڤانه‌ی ڕابردوو ئێستاو ئه‌وانه‌ش كه له داهاتوودا دروست ده‌بن. پێكه‌وه‌بوونی مرۆڤه‌كان له‌یه‌ك كاتدا زاتیه‌ت‌ و گرنگی به‌یه‌كتردانیش (مه‌وزوعیه‌ت) ده‌گه‌یێنێ. ئه‌و زاتیه‌ته قوڵه بناغه‌ی ئینتیمای بوونێكی بێ وێنه‌یه ده‌یه‌وێ له‌گه‌ڵ كه‌سه‌كاندا بژیێت و ئاماده‌بوونی خۆیشی بسه‌لمێنێ. هه‌موو كه‌سێك ده‌یه‌وێ بوونی خۆی بژیێت له‌سه‌ر بناغه‌ی هه‌ڵومه‌رجی ئینتیمای مرۆڤانه‌ی خۆی، كه پلۆرالیته‌یه. ئه‌گینا خۆناساندنی له‌سه‌ر شێوه‌ی تر بێ سووده، چونكه هه‌ر كاتێك هه‌موو كه‌س به یه‌كسانی ته‌ماشایان بكرێ، ئه‌وا كه‌سێكی خاوه‌ن ئیڕاده وه‌كو كه‌سێكی تاك ناناسرێ.
ئه‌و كه قسه له تاك ده‌كات وه‌كو كۆ قسه‌ی لێده‌كات، بۆیه من پێم وایه ئه‌و هه‌نگاوه زیاتر به سه‌نترال كردنی تاكه، ئه‌وه‌تا ده‌ڵێ: " كه‌سێك ده‌یه‌وێ له‌ناوه‌ندی ئه‌وانی دی بێ. نه‌ك له‌سه‌ر بناغه‌ی دادوه‌ریانه‌ی كۆ به‌ڵكو له‌سه‌ر بناغه‌ی پلورالیته. خۆ پپیشاندان له ناوه‌ندی ئه‌وانی دی زۆر جیاوازه له ئاماده‌بوونی كۆ. پێكه‌وه‌بوونی مرۆڤه‌كان ته‌نها له‌سه‌ر بناغه‌ی پلورالیته‌ی جۆری كه‌سه‌كان مومكینه. له حاڵه‌تی پلۆرالیته‌دا شتێكی جیاواز له پلوریفۆرمیتاید تێده‌گه‌ین و ده‌رك ده‌كه‌ین.
كه ده‌ڵێم هانا ئارێندت ده‌یه‌وێ مرۆڤ له سه‌نتراله‌وه بگوازێته‌وه بۆ پۆست سه‌نترال به‌و مانایه‌یه كه گۆڕانكاری گه‌وره له ڕه‌فتاری مرۆڤه‌كان له یه‌ك بارو دۆخ و له ژێر هه‌مان هه‌ڵ و مه‌رجیشدا هاتوونه‌ته پێشه‌وه، بۆیه ئه‌و گۆڕانكاریانه له جیاوازیێكی لێواولێودان له‌گه‌ڵ عه‌داله‌تی ئه‌و یاسایانه‌ی كه ده‌بوایه شاهید بوان له‌سه‌ر ئه‌و كۆیه‌ی كه بیریده‌كرده‌وه بۆ ئه‌و مۆدێرنێته ده‌رونناسیه‌ی كه به دوای خۆدۆزینه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕا. بۆیه له دوای ئه‌و گۆڕانكاریانه كه‌سی كۆ ده‌كات به سه‌نترالێكی تر له‌وه‌ی كه مۆدێرنێته به ناوی فه‌ردانیه‌ت هێناویه‌تی، ده‌یكات به سه‌نترالێك بۆی هه‌یه شوێنی كۆی پێشووی مۆدێرنێته بگرێته‌وه.
لێره‌دا ئه‌وه‌نده‌ی كه له هانا حاڵی بووم، مرۆڤی پلۆرال نه‌ك هه‌ر ده‌ره‌نجامێك نیه به‌ڵكو مۆدێرنێته نه‌گه‌یشتبووه ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی كه مرۆڤ هه‌ر بوونێكی بایۆلۆجی نیه، ئه‌وه پۆست مۆدێرنه‌یه پێناسه‌ی تازه بۆ ئه‌و بوونه ده‌نووسێته‌وه، له ئاكامدا بۆی هه‌یه مرۆڤ خاوه‌نی پێناسه‌ی تریش بێ كه پۆست مۆدێرنه‌ش هێشتا بۆی یه‌كلایی نه‌كرابێته‌وه.
ئه‌وه‌ی كه تا ئه‌و ساته‌ش جێی پرسیاره بۆمن، حه‌ز ده‌كه‌م وه‌ڵامم بدرێته‌وه ئه‌وه‌یه، ئه‌یا له مه‌تره‌ح كردنی ئه‌و جه‌ده‌لیه‌ته‌ی مرۆڤی دوای مۆدێرنه چ بناغه‌یه‌ك بۆ كۆمه‌ڵگای كوردی دروست ده‌كات؟
من به‌ش به حاڵی خۆم پێموایه مه‌ترسیێكی گه‌وره چاوه‌ڕێی مرۆڤی كورد ده‌كات كه پێم وایه حاڵی حازر له‌و مه‌ترسیه‌‌دا شه‌پۆڵ ده‌دا، ئه‌ویش تێپه‌ڕ نه‌بوونی ئه‌و مرۆڤه‌یه به‌و قۆناغه سروشتیانه‌ی كه پێویستن بۆ گۆڕان، گۆڕان ته‌فره‌یه‌ك یا بازدانێك نیه له سات و كاتی ئێستادا و له دۆخێكی دیاریكراودا دروست بێ بۆ دۆخێكی ته‌واو جیاوازی تر له هه‌مان سات و كاتیش، به هه‌مان شێوه‌ی پرسی دیموكراسیه‌ت، كه بووه به خه‌ونێك بۆ كۆمه‌ڵگا ڕۆژهه‌ڵاتیه‌كان. ئه‌گه‌ر به‌راوردی ئه‌و گۆڕانانه بكه‌ین كه له ئه‌وروپا دروست بوون چ زه‌مه‌نێك و چ وزه‌یه‌كی گه‌وره‌و عه‌قلانی ویستووه بۆ ڕۆشتن به‌و گۆڕانانه‌دا. كه تاكێك تا ئێستا خاوه‌نی ئیدنتیته‌یه‌كی ئاشكراو دیار نه‌بێ، تا هه‌نوكه‌ش تینوی ئه‌و ئیدنتیته‌یه بێ، چ جۆره جه‌نگێكی ده‌رونی له ناخی ئه‌و تاكه‌دا چاوه‌ڕێی هه‌ڵگیرسان ده‌كا كاتێك به‌ر له‌وه‌ی به قۆناغی نه‌ته‌وه‌بووندا تێپه‌ڕ ببێ پۆست مۆدێرنه بێت و داوای ئه‌وه‌ی لێبكات خۆی ببێت به سه‌نته‌رێكی جیاوازیش له‌و فه‌ردانیه‌ته‌ی كه مۆدێرنێته هێنای و هێشتاش به‌و قۆناغه‌شدا گوزه‌ری نه‌كردووه، داوای لێ ده‌كات هه‌موو ئه‌و قۆناغانه به‌جێ بێڵێ و نه‌ته‌وه بوونیش به‌جێ بێڵێ بۆ ئه‌وه‌ی له قه‌واره‌ی گه‌وره‌تر ئه‌دای مرۆڤبوونی خۆی بكات، چونكه له ئاكامدا خۆی كۆیه‌كی گه‌وره‌یه.
پرسیاری جیددی من ئه‌و‌ه‌یه چاره‌نووسی مرۆڤی ده‌مبه‌ستراو و چاوبه‌ستراوی ئێمه له ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌و جه‌ده‌لیه‌ته‌دا چ ده‌بێ؟ ده‌بێ ئه‌و نه‌بێته مرۆڤی دوای پۆست مۆدێرنه كه ئه‌ویش له‌وانه‌یه شێت بوون بێ. ‌
بمبوورن ئه‌گه‌ر شێت بوونی خۆم بۆ ئێره گواستبێته‌وه.

24.12.04

ئێستاوئێره

( پێش سڵاو داوا له‌ براده‌ران ده‌که‌م له‌ کاتی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م دوو دێڕه‌دا حه‌زه‌ر بکه‌ن له‌م وشانه‌ی خواره‌وه‌، چوونکه‌ هه‌ر یه‌که‌یان بارکراوه‌ له‌ مانای زانستی و له‌ به‌کارهێنانه‌ رۆتینیه‌کانیان دادۆشراون:
دۆخ، ئێستاوئێره‌، مرۆڤی کۆ، سه‌رچاوه‌ی بنه‌مادروستکار، ئه‌بیتیووس).
برا زۆر به‌رێزم کاک احسان،
سه‌ره‌تا سه‌ری ساڵی نوێ له‌ هه‌موو براده‌ران پیرۆز ده‌که‌م و ئومێدده‌که‌م که‌ سه‌رکه‌وتوبن له‌ تاقیکردنه‌وه‌کانی نیوه‌ی ساڵدا.
به‌راستی ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێت قسه‌ی لێبکه‌م چه‌مکێکه‌ به‌ناوی Praxéologique . پراکسێۆلۆژیک. بۆ ئه‌وه‌ی جارێکیتر نه‌که‌وینه داوی تێنه‌گه‌شتن له‌ زاراوه‌ بیانیه‌کان،‌ هه‌وڵده‌ده‌م ئه‌و چه‌‌مکه‌ ته‌واو ڕووت بکه‌مه‌وه‌و جومگه‌به‌جومگه‌ی بکه‌م به‌کوردی تا هیچ ته‌موومووژێک له‌ سه‌ر تێگه‌یشتنی نه‌مێنێت.
ئه‌و چمکه‌ له‌ دوو شه‌ی گرێک پێک هاتووه‌:
Praxis واته‌ کۆی ئه‌و چالاکیه‌ مرۆییانه‌ی که‌ ده‌ستکاری په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان ده‌کات.
Logos یش بریتیه‌ له‌ لۆگۆس که‌ سه‌دان مانی هه‌یه‌ و ئه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌ لێره‌دا مانای (وتنه‌).
ئه‌وه‌ له‌ڕوی زمانه‌وانیه‌وه‌. پرسیاره‌که‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌: ئێمه‌ له‌ زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان چ کارێکمان به‌م چه‌مکه‌ هه‌یه‌ ? وه‌ زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان ئه‌و چه‌مکه‌یان چۆن بارکرده‌ووه‌ له‌ مانا?
که‌ده‌ڵێم زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، مانای ئه‌وه‌نیه‌ که‌ هه‌موو زاناکان هاوده‌نگن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ له‌ خواره‌وه‌ ده‌ینووسم. به‌ پێیچه‌وانه‌وه‌، ئه‌وه‌ی براده‌ران لێردا نووسیان زۆر به‌ جوانی ئه‌و ناهه‌ودنگیه‌ ده‌رده‌خات.
چه‌مکی Praxéologique بۆ داهێنه‌رانی (که‌ یه‌کێکیان میشێل پیرۆنی) یه‌و ئێستا مامۆستایه‌ له‌ زانکۆی لیۆن و وانه‌ له‌سه‌ر پۆست ئیتنۆمیتۆدۆلۆژی ده‌ڵێته‌وه‌، بریتیه‌ له‌ قسه‌کرندن له‌ (که‌سی کۆمه‌ڵایه‌تی) وه‌ک مرۆڤێک که توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌ نێو هه‌ر (دۆخ) ێکی تایبه‌تدا زنجیره‌یه‌ک (سه‌رچاوه‌ی بنه‌مادروسکار) بخاته‌گه‌ڕ به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ ڕێگای ئه‌وه‌ی پێبده‌ن که‌ بازبازێن بکات له‌ (دۆخێکه‌وه‌ بۆ دۆخێکیتر). دیاره‌ هه‌ر (دۆخ) ێک کولتورێکی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌و به‌سنوری (هه‌بوون)ی دۆخه‌کان کولتوریش هه‌یه‌. وه‌ که‌سی کۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌روه‌ک چۆن بۆ په‌یوه‌ندیکردن به‌ ئه‌نته‌رنێته‌وه‌ پێویستی به‌ کۆدێک هه‌یه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ش بۆ په‌یوه‌ندیکردن به‌هه‌ر (دۆخ) ێکه‌وه‌ پێویسته‌ کۆدی تایه‌به‌ت به‌و دۆخه‌ی پێبێت.
وه‌ کاتێ قسه‌ له‌ (دۆخ) ده‌که‌م ده‌ بێت ڕوونبێ که‌ قسه‌ له‌ شتێک ده‌که‌م که‌ پێی ده‌گوترێ ( ئێستاو ئێره‌)!!! بۆ من سنوره‌کانی دۆخ له‌ ( ئێستاو ئێره‌)دا کۆتایان پێدێت، وه‌ گه‌وره‌یو به‌هێزیو ده‌وڵه‌مه‌ندی که‌سی کۆمه‌ڵایه‌تی لێره‌دا ده‌رده‌که‌وێت. چوونکه‌ ئه‌و که‌سه‌ له‌ هه‌ر ( ئێستاو ئێره‌)یه‌کدا زاتێک پیشانده‌دات که‌ توانای ئه‌وه‌ی هه‌بێت براواته‌نێو گه‌مه‌کانی ته‌فاعولو مفاوه‌زاته‌وه‌، چونکه‌ له‌ نێو دۆخدا هه‌مووشته‌کان له‌ رێگای ته‌فاعولو مفاوه‌زاته‌وه‌ به‌رێده‌کرێن، هیچشتێک ناکه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ته‌فاعولو مفاوه‌زاته‌وه‌. وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ بتوانین له‌و‌ که‌سه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ تێبگه‌ین ناچارده‌بین په‌نا به‌رینه‌به‌ر چه‌مکی (که‌سی کۆ).
(که‌سی کۆ) ئه‌و مرۆڤه‌ نیه‌ که‌ له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵگه‌یه‌که‌وه‌، گروپێکه‌وه‌، یان حیزبێکه‌وه‌ په‌روه‌رده‌کرابێت و فرێدرابێته‌ نێو پانتایه‌کانه‌وه‌. نا، (که‌سی کۆ) لێره‌دا ئه‌و مرۆڤه‌یه‌ که‌ له‌ نێو خۆیدا هه‌زاران (زاتی) کۆکردوه‌ته‌وه‌و له‌هه‌ر (دۆخ) ێکدا زاتێ نیشانده‌دات. لێره‌وه‌ ئیتر ئێمه‌ کۆتایی به‌ چیرۆکی مرۆڤ وه‌ک که‌سێکی مونسه‌جیمو یه‌کگرتوو له‌ گه‌ڵ خۆیداو وه‌ک که‌سێکی تاک ده‌هێنین. مرۆڤ ئیتر (تاک) نیه‌، وه‌ک چۆن یه‌که‌یه‌کی په‌روه‌رده‌کراوی کۆمه‌ڵایه‌تی نیه‌. مرۆڤ ئیتر که‌سێکی (کۆ)یه به‌و مانایه‌ی که‌ باسم کرد. وه‌ ئه‌م کۆنسێپته‌ نوێیه‌ ئیتر ئیفلیجی ئه‌و (ئه‌بیتیووس‌)ه‌ ده‌رده‌خات که‌ بۆردیۆ به‌رگری لێده‌کرد.
ئومێد ده‌که‌م توانیبێتم که‌مێک گوفتوگۆ له‌ گه‌ڵ هاوڕێکانمدا که‌مێک ده‌وڵه‌مندبکه‌م.

23.12.04

درێژه‌ی باس

وادیاره‌ که‌س نه‌بوو شتێک له‌سه‌ر بۆچوونه‌که‌ی کاک باخه‌وان بنووسێت. بۆیه‌ ناچارم روو له‌ خۆی بکه‌م، به‌ڵکو ئه‌گه‌ر کاتی هه‌بێت شتێکمان له‌و باره‌یه‌وه‌ بۆ بنووسێت.
کاک باخه‌وان تێتده‌گه‌م ده‌ڵێی چی، به‌ڵام نازانم ده‌ته‌وێ له‌ڕێی ئه‌م تێبینیه‌ته‌وه‌ چیمان پێ بڵێی؟ دیاره‌ ره‌وتی به‌ره‌و پۆستمۆدێرنه‌چوون، پێکهاته‌ ده‌روونی و مه‌یل و بۆچوونه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی مرۆڤیشی گرتۆته‌وه‌. به‌ڵام دواتر چی؟ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م راستیه‌ چ په‌یامێکی له‌ هه‌ناوی خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌؟

15.12.04

جه‌نگه‌ڵی كولتووره‌كان

كه مرۆڤ پێده‌نێته ناو ئه‌و پانتاییه ئاڵۆزانه‌ی وشه‌ی مولتی (multi)یان ده‌كه‌وێته پێش، وه‌كو ئه‌وه‌ وایه بكه‌وینه ناو بیشه‌ڵانێكی پێكهاتوو له هه‌زاران جۆر دار و دره‌ختی سه‌یروسه‌مه‌ره. ئه‌دی ئه‌و وشانه‌ی كه پۆست (post)یان ده‌كه‌وێته پێش خۆ هه‌ر له‌و باخچه ئاژه‌ڵیه ده‌چێ كه هه‌موو ئاژه‌ڵه دڕونده‌كان بێ په‌ناو په‌سار به ئازادی ده‌سوڕێنه‌وه، تۆش ترست لێ ده‌نیشێ و چاوه‌ڕێی ئه‌و ساته ده‌كه‌ی كه یه‌كێك له‌و دڕوندانه په‌لامارت بدات و تێكت بشكێنێ، كه بابه‌ته‌كه‌ی كاك زه‌ڵمیش ده‌خوێنینه‌وه هه‌ر ئه‌و هه‌سته‌مان بۆ دروست ده‌بێ.
ده‌ستپێكی بابه‌ته‌كه‌ی كاك ئیحسان سه‌باره‌ت به (كۆمه‌ڵگای فره‌كولتور خه‌ونه یا خه‌یاڵ) مۆتیڤێك بوو بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ندێك قوڵتر له‌وه‌ی كه پێشتر لێی حاڵی ببوم بچمه ناو ئه‌و بابه‌ته. دواتر وه‌ڵامی براده‌ران مۆتیڤی تر بوون بۆ ئه‌وه‌ی بچم لاپه‌ڕه‌ی پۆسته‌كانیش هه‌ڵده‌مه‌وه و ئیتر كاتێكی باش به‌و لاپه‌ڕانه خه‌ریك بم، كه پێم وایه بۆ ماوه‌یه‌كی چاكیش به‌رده‌وام ده‌بێ.
كه گوێ له مه‌دیا و مشتومڕ و بگره‌وبێنه‌ی ئه‌مڕۆی سیاسه‌ت مه‌داران ڕاده‌گرین، ده‌بینین تازه خوانی یه‌ك كۆمه‌ڵكای وه‌كو یه‌ك‌ و پرسی فره‌كولتوری و ئێمه‌ و ئه‌وان و شوناس و كۆمه‌ڵێك ده‌سته‌واژه‌ی تری له‌م جۆره ده‌كرێته‌وه. كه به‌سه‌ر ده‌كه‌وین بۆ قاته‌كانی سه‌ره‌وه‌ی باڵاخانه‌كانی ئه‌نترۆپۆلۆخ و ئه‌و بیریارانه‌ی كه له‌و بابه‌تانه ده‌ئاخڤن، لای زۆرێكیان دونیا بازاڕێكی تره‌ و دیوه‌خانه‌كانیان زۆر جیاوازه له‌وه‌ی كه له ناو كۆڵان و بازاڕ و ڕێخراوه‌ مه‌ده‌نیه‌كاندا ڕووده‌دا.
به‌هه‌رحاڵ مادام باسه‌كه‌مان تا ئه‌و ساته‌ش هه‌ر كولتور و كاریگه‌‌ریه‌كان و ده‌رهاوێشته‌كانیه‌تی، پێم چاك بوو هه‌ندێك پراكتیزانه‌تر دابه‌زمه ناو ئه‌و پرسیارو وه‌ڵامانه‌ی كه كاك ئیحسان و كاك باخه‌وان ده‌یانوڕوژێنن. ئه‌مجاره تۆزێك به‌وردی له‌سه‌ر هزر و تێڕوانینه‌كانی ئه‌نترۆپۆلۆگێك ده‌دوێم و دواتریش ڕاوبۆچوونه‌كانم ده‌خه‌مه ڕوو.
ئه‌نترۆپۆلۆگ و فه‌یله‌سوفی ئینته‌ركولتوره‌كان ڤیم فان بینسبێرخن (Wim van Binsbergen) ده‌ڵێ: هیچ كولتورێك بوونی نیه. كه چاوم به‌و ڕسته ئاڵۆزه كه‌وت سه‌ر‌نجی ڕاكێشام و كۆمه‌ڵێك پرسیاری گه‌وره‌ی لا دروست كردم. هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌و‌م كرد به بونیادی بابه‌ته‌كه.
ئه‌و ده‌ڵێ: كولتور له مانای كۆتایی و فراوانی پێكهاته‌ی خۆیدا كه له ناخی هه‌ر یه‌كێكه‌وه وه‌كو ئیدنتێتی ته‌واو خۆی ڕاده‌گه‌یێنێ یا خۆی پێناس ده‌كا، زۆر ئاسایی بوونی نیه.
ئه‌و ده‌ڵێ: گریمان من ده‌ڵێم هۆڵه‌ندیم، هه‌موو ئه‌وانه‌ش كه هۆڵه‌ندی نین، ئه‌‌وانه‌ی كه كه‌له‌م یان كه‌له‌رم له‌گه‌ڵ ڤۆرست ناخۆن (مه‌به‌ست له ڤۆرست گۆشتی هاڕدراوی لێكدراوه له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك به‌هارات، ئینجا ده‌یكه‌نه ناو كیسه‌ی سۆری درێژو باریك، له هۆڵه‌ندا زۆر باوه)، یا چێژی لێناكه‌ن، جلوبه‌رگی سه‌یروسه‌مه‌ر له‌به‌ر ده‌كه‌ن، زۆر جیاوازن له‌گه‌ڵ من... ده‌ڵێم ئه‌و قسه‌یه له هیچ ڕوێكه‌‌وه ڕاست نیه، چونكه منیش هۆڵه‌ندیه‌كی پاك ڕه‌گه‌ز یا (ئۆریگینێل) نیم، چونكه من: ته‌ماشای فلیمی ئه‌مریكی ده‌كه‌م، به ماشێنێكی یابانی هاتوچۆ ده‌كه‌م، قاتێكی ئیتاڵی ده‌پۆشم، هه‌روه‌ها ئه‌و كه‌سانه‌ی كه هامشۆیان ده‌كه‌م هه‌موویان هۆڵه‌ندی نین، كه‌واته هۆڵه‌ندی بوونم به‌شێكی زۆر بچوكی پێوه ماوه، چونكه له هه‌ندێ سات و كاتی دیاریكراو و بارودۆخی دیاریكراویشدا دوورده‌كه‌ومه‌وه‌و داده‌بڕێم، به‌ڵام له زۆربه‌ی سات و كاته‌كان و زۆربه‌ی بارودۆخه‌كانم به ته‌واوه‌تی وه‌كو ڕه‌گه‌زێكی جیاواز خۆم نابینم و قسه‌م له‌سه‌ر ناكرێ. به‌ڵام ئه‌گه‌ر قسه له‌سه‌ر ئیدنتێته‌كه‌م بكه‌ی ئه‌وا من مرۆڤێكم، پیاوم، توێژه‌رم، برام، باوكم، دراوسێم، یان ڕێبوارێكم دێم و تێپه‌ڕده‌بم. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئه‌گه‌ر بچیت له‌ ڕه‌شه‌وه له ده‌رگای هه‌ر هۆڵه‌ندیه‌ك بده‌یت، ده‌رباره‌ی دوو تا سێ وه‌چه‌ی پێشخۆیان پرسیار له ڕه‌گه‌زیان بكه‌ی، وه‌كو باپیر یان باپیره گه‌وره‌یان، دڵنیام له ده‌ره‌وه‌ی هۆڵه‌ندا خۆیان ده‌دۆزنه‌وه. بۆیه ئه‌م بیرۆكه‌ی كولتوری ئێتنیه‌كان له كۆمه‌ڵگایێكی فره‌كولتووردا ده‌بێ هه‌ركه‌س ئیدنتیته‌ی خۆی بپارێزی و له‌گه‌ڵی بژیێ ته‌واو بیرۆكه‌یه‌كی ناشیرینه‌ و نادروسته.
ئه‌و پێیوایه ئه‌و پرسه یه‌كێكه له به‌رهه‌مه‌كانی كۆنسێپتی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی كه له دواوه‌ی كۆمه‌ڵگایێكی فره‌كولتوور دایه. بۆ كۆمه‌ڵێك هۆكاری جیاواز، هۆكاری باشیش، ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه (كولتوور) چه‌كێكی ئازاد بوو له‌ده‌ست ئه‌و به‌رهه‌ڵستكارانه‌ی كه له سه‌‌رده‌می كۆلۆنیالیدا له دژی ئه‌و به ئه‌وروپی كردنه ڕه‌گه‌زپه‌رستیه‌ی كه بڕوای به یه‌كسانی و به‌یه‌كه‌وه‌ژیان نه‌بوو له‌گه‌ڵ بند‌ه‌سته‌كانیدا.
ئه‌گه‌ر بشڵێین كولتوره‌كان جیاوازن به‌ڵام یه‌كسانن، ئه‌و پێی وایه: هه‌نگاوی دوه‌م ئه‌وه‌یه كه هه‌ر هه‌ڵگری كولتورێكی تایبه‌ت ده‌یه‌وێ كولتوره‌كه‌ی خۆی به ڕه‌ها ببینێ. ئه‌ها كاك ئیحسان ده‌ڵێ: مه‌گه‌ر مانای فره‌کولتووری، له‌پاڵیه‌کداژیان و پێکه‌وه‌هه‌ڵکردنیی کولتووره‌ جۆراوجۆره‌کان نییه‌، ئه‌گه‌روایه‌ بۆ ده‌بێ من ده‌ستبه‌رداری کولتووری خۆم بم و بچمه‌ ناو دونیای ئه‌وانه‌وه‌؟. ئه‌و كاته‌ش به ڕای (Wim van Binsbergen) خه‌ڵكه‌كان كاریان نامێنێ بێجگه له هه‌ڵگرتنی كولتوری تایبه‌ت و جیاوازیه‌كانیان.
ڤیم فان بینسبێرخن نمونه به یۆرگ هایده‌ر دێنێته‌وه، گریمانی ئه‌وه دێنێ ئه‌گه‌ر بهاتبا و له هه‌ڵبژاردنه‌كان سه‌ركه‌وتبا، ئه‌وا گه‌وره‌ترین كێشه‌ی بۆ كۆمه‌ڵگای ئه‌وروپی ده‌نایه‌وه، نازیه‌كانی به ته‌واوه‌تی ده‌ژیانده‌وه، ئه‌و چیرۆكه ئاڵۆزانه‌ی كه دیرۆك بۆمان ده‌گێڕێته‌وه له پاڵه‌وانیه‌تیه درۆزنه‌كانی ناسیۆنالیسته خۆپه‌رسته‌كان جارێكی تر وه‌كو فلیمی ترس خه‌وه‌كانیان ده‌زڕاندینه‌وه. هه‌ربۆیه‌ش شه‌ری دوه‌می جیهانی دێنێته‌وه بیر و ده‌یكات به هۆیه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی بڵێت: كولتوره‌كان درۆی گه‌وره‌ن، بوونیان نیه.
له ڕاستیدا چاره‌سه‌ركردنی فره‌كولتوری له دووتوێی كۆمه‌ڵێك ڕاوبۆچوونی هه‌مه‌جۆر كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ی ناوه‌ته‌وه نه‌ك هه‌ر بۆ ده‌وڵه‌ته‌كان و ده‌زگا مه‌ده‌نیه تایبه‌تمه‌نده‌كانی كۆمه‌ڵگای ڕۆژئاوا، ته‌نانه‌ت ئه‌نترۆپۆلۆگ و كۆمه‌ڵێك پڕۆفیسۆری گه‌وره‌ی زانكۆكانیش له‌و بواره‌وه تووشی كێشه بوون.
زۆرێك له‌وانه ئه‌و پرسیاره ده‌وڕوژێنن: كاتێك ئاگادارده‌بین دراوسێیه‌كمان له ژنی خۆی ده‌دات. یا ناهێڵێ كچه‌كه‌ی بچێ بۆ قوتابخانه. یا وه‌كودیلێك له‌گه‌ڵ كچه‌كه‌ی ڕه‌فتار ده‌كات. له‌و حاڵه‌تانه‌دا ده‌كرێ من ڕێز له‌و ڕه‌فتارانه بگرم چونكه كولتوری ئه‌ون؟
لێره‌دا پڕۆفیسۆر ویم فان ده‌رپلووخ (Van der Ploeg) به ته‌واوه‌تی بڕوای به لێكدانی (اصطدام) كولتوره‌كان هه‌یه. له‌و پێودانگه‌شه‌وه ئه‌و مافه ده‌دات به دراوسێیه‌كه‌ی بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و ڕه‌فتاره له سنووری خۆیدا بوه‌ستێنێ، با شێوه‌ی كولتوریش له‌خۆ بگرێ. چونكه ئه‌و بڕوای وایه ئه‌و ڕه‌فتاره ترسناكه له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگا. لێره‌دا ڤیم فان بینسبێرخن ده‌ره‌نجامی ئه‌و دیدو بۆچوونه به ململانێ لێكده‌داته‌وه، ده‌ڵێ: ده‌ره‌نجامی ئه‌و ڕه‌فتاره ته‌نها ململانێ ده‌گه‌یه‌نێ، ئه‌گه‌ر تۆ كولتوری تر به ته‌واوه‌‌تی جیاواز ببینی. كه‌واته ده‌بێ چاوه‌ڕێی لێكدانی (اصطدام) كولتوره‌كان بكه‌ی. یان بانگ بۆ ئه‌و لێكدانه بكه‌یت، چونكه تۆ ڕاوبۆچوونت وایه ئه‌وی دی ته‌واو ئه‌وی دیه، ته‌واو جیاوازه له تۆ. ئه‌و ئه‌و شێوه بیركدنه‌وه‌یه به وه‌هم لێكده‌داته‌وه. ده‌ڵێ: ئه‌گه‌ر تۆ بچیته لای و تێكه‌ڵاوی له‌گه‌ڵدا بكه‌یت و ئاشنا بن به یه‌كتر، ده‌بینی زۆر شت وانیه كه تۆ لێی حاڵی بوویت، ده‌گه‌یته قه‌ناعه‌ت كه ئه‌وه‌ی بڕوات پێهه‌بووه ته‌واو وه‌هم بووه. بۆیه لێره‌دا له‌سه‌ر فان ده‌ر پلوخ قسه‌ده‌كات و ده‌ڵێ: من پێم وایه فان ده‌ر پلووخیش هه‌ر ئه‌وه مه‌به‌ستیه‌تی، كه له ئاكامدا ئه‌و لێكدانی كولتورانه سه‌ر ده‌گرن بۆ یه‌ك كولتوور، یا بۆ یه‌كگرتنی كولتوره‌كان. به‌ڵام ڤیم فان بینسبێرخن Wim van Binsbergen) دووباره دێته‌وه جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه ده‌كاته‌وه كه ئه‌و جیاوازیانه ته‌نها ڕواڵه‌تن، كولتوره‌كان له ناوه‌رۆكدا جیاوازیان نیه. هه‌روه‌ها ده‌ڵێ: ڕاسته یه‌كێك خه‌ڵكی وڵاتێكه ‌و منیش وڵاتێكی تر، به‌ڵام خودی كولتوره‌كان له‌سه‌ر ئێمه‌ی نه‌نوسیوه كه ئێمه له‌یه‌ك جیاواز بین، به‌ڵكو ئه‌وه پۆست كولتووره‌ و‌ (postculturel) هه‌ڵبژاردنی كۆمه‌ڵگایه‌كی فره كولتوره. لێره‌دا فریای خۆی ده‌كه‌وێت و دوباره كێشه‌كه به ڕه‌دكردنه‌وه‌ی بوونی كولتووره‌كان كۆتایی پێدێنێ. بۆیه ئه‌و پێی وایه كولتوره‌كان هیچیان بوونیان نیه، چونكه ئێمه‌ی مرۆڤ خاوه‌نی كولتوره‌كانین، هه‌ر ئێمه‌ی مرۆڤیش ده‌توانین له ده‌ره‌نجامی به‌یه‌كه‌وه ژیانێكی مرۆڤ دۆستانه جیاوازیه‌كان كه‌م بكه‌ینه‌وه‌و كۆتاییان پێ بێنین.
ئه‌و دێت به‌شێوه‌یه‌كی پراكتیزه قسه ده‌كات و خه‌ون به كۆڵانێك یا ئاوه‌دانیێكه‌وه ده‌بینێ كه هه‌موو جۆره ڕه‌گه‌زێكی تێدا نیشته‌جێ بێت و خواردنی یه‌كتر بخۆن و شیرینی له‌گه‌ڵ یه‌كتر بگۆڕنه‌وه و ڕێز له‌یه‌كتر بگرن، پێیوایه ئه‌و ساته به‌رهه‌می ده‌ره‌نجامی هزره‌كانی ئه‌ومان بۆ ڕوونده‌بێته‌وه.
به هه‌ر حاڵ پێم وایه ڤیم فان بینسبێرخن به ته‌واوه‌تی پۆست مۆدێرنه ڕه‌د ده‌كاته‌وه‌و ته‌واوی تێڕوانینه‌كانی خۆی له‌سه‌ر تێڕوانینه مرۆڤدۆستیه‌كان بینا ده‌كات، ئه‌و مرۆڤدۆستیه‌شی له قوڵایی ئایینه‌وه بۆ گه‌ڵاڵه بووه. چونكه ئه‌و بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر له ئه‌فریقا ژیاوه‌و زۆربه‌ی وڵاته ئه‌فریقیه‌كان گه‌ڕاوه، ژیانی زۆری له كڵێساكانی ئه‌و وڵاتانه به‌سه‌ر بردووه، ته‌نانه‌ت له‌به‌ر سپی پێستیه‌تی له ساڵانی به‌ڕێوه‌چوونی ڕژێمی ئاپارتهاید دووچاری كێشه‌ش هاتووه. بۆیه كه ڕه‌فتارێكی خراپ له هه‌ر كۆمه‌ڵگایێكدا له ژێر تایتلی كولتوور باو ده‌بێت و به‌لای خه‌ڵكیشه‌وه كردارێكی ڕه‌وایه، به‌ڕای من ئه‌و ڕه‌فتاره ده‌بێ جێگای لێكۆڵینه‌وه‌و چاره‌سه‌ركردن بێ. چونكه له ئاكامدا زه‌مه‌نێك، كاریگه‌ری دینێكی تایبه‌ت كه ڕه‌هه‌نده‌كانی بۆ سه‌دان ساڵ ده‌گه‌ڕێته‌وه سه‌دان ساڵ به‌ر له ئێمه‌ی ئه‌مڕۆ، له زه‌مه‌نی ئه‌مڕۆ، له شوێنێكی ته‌واو جیاوازی ئه‌مڕۆش. به‌ڵام ئه‌وه‌ی من لێره‌دا ده‌یوڕوژێنم تا ئاستێك جیاوازه له هه‌ڵوێستی فان ده‌ر پلووخ.
بۆیه ده‌مه‌وێ لێره‌دا پرسیارێكی جیددی بكه‌م، حه‌زیش ده‌كه‌م براده‌ران به جیددی وه‌ڵامم بده‌نه‌وه. هه‌ڵبه‌ت حه‌ز ده‌كه‌م بزانن كه كێشه‌ی فره كولتوری و ململانێی كولتوره‌كان هه‌ر كێشه‌ی كۆمه‌ڵگا ڕۆژئاواییه‌كان نیه، كێشه‌یه‌كی زیندووی ئه‌مڕۆی كۆمه‌ڵگای ڕۆژهه‌ڵاتیشه به كوردستانیشه‌وه. مادام ئێمه‌ش سه‌ر به كۆمه‌ڵگای كوردستانین و زۆربه‌ی جارانیش به لامانه‌وه گرنگه له‌سه‌ر كێشه‌كانی ئه‌وێ قسه بكه‌ین، وه‌ڵامی دروست بۆ كێشه‌كانی ئه‌وێ بدۆزینه‌وه. بۆیه یه‌ك نمونه به شارێ هه‌ولێر دێنمه‌وه. چه‌ند ڕۆژێك له‌مه‌و‌به‌ر له شارۆچكه‌ی عه‌نكاوه ئاهه‌نگێكی قوتابیان ده‌بێ، به‌ر له‌وه‌ی ئاهه‌نگه‌كه ده‌ست پێبكات، هه‌رچی قوتابی مسوڵمان هه‌ن‌ وه‌ده‌ریان ده‌نێن، هه‌روه‌ها ناشهێڵن كه‌سی مسوڵمان له‌ده‌ره‌وه بچێته ژووره‌وه. ته‌نانه‌ت تا ماوه‌یه‌كی نزیك باخچه‌كانی عه‌نكاوه له مسوڵمانه‌كان قه‌ده‌غه‌ بوو. مه‌به‌ستم له‌و نموونه ته‌نها پیشاندانه كه كێشه‌ی كولتوره‌كان لای خۆشمان به زه‌قی هه‌یه.
پرسیاری من لێره‌دا ئه‌وه‌یه: بۆ ده‌بێ گه‌وره‌ترین جیاوازی هه‌بێ له نێوان دوو ده‌ڤه‌ری له‌ته‌نیشت یه‌ك، هه‌ولێرو عه‌نكاوه، كه كیلۆمه‌ترێك له‌یه‌كتر دوور نین؟ له ڕووی شێوه‌ی بیناسازی، پاك و خاوێنی، ڕه‌فتاركردن، تادوایی كۆمه‌ڵێك جیاوازی گه‌وره. ته‌نانه‌ت من وای بۆ ده‌چم جیاوازیه‌كان هێنده گه‌وره‌ن به ڕێژه‌ی جیاوازی مزگه‌ت و كڵێساكان.
ئایا جیاوازیه‌كان ته‌نها دینین، یا باشتر بڵێم دین بنه‌ماكانی كولتور داده‌ڕێژێ و كاریگه‌ری له‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت شێوه‌ی ده‌موچاو و جلوبه‌رگیش دروست ده‌كات؟ ئه‌گینا بۆ ده‌بێ دوو نه‌ته‌وه‌ی یه‌ك كۆمه‌ڵگا یا زۆر جاران یه‌ك نه‌ته‌وه‌ی هه‌ڵگری دوو ئایین ببنه خاوه‌نی دوو كولتووری جیاواز؟ ئه‌گه‌ر وایه ئه‌ی بۆ له كۆمه‌ڵگای پۆست مۆدێرنه‌دا، كه كۆمه‌ڵگایێكی سه‌كولاریسته ئه‌و جیاوازیانه جارێكی تر به توندی زه‌ق ده‌بنه‌وه‌ و دوو دراوسێی خاوه‌ن دوو دینی جیاواز ناتوانن یه‌كتر قبووڵ بكه‌ن؟
لێره‌دا دووباره ده‌گه‌ڕێمه‌وه سه‌ر تێڕوانینی ڤیم فان بینسبێرخن و ده‌ڵێم ئه‌و پیاوه له ئه‌زموونی ژیانێكی درێژ و وه‌كو ئه‌نترۆپۆلۆگ قسه له وه‌همی كولتووره‌كان ده‌كات، كۆمه‌ڵگا پۆست مۆدێرنه‌كانیش ده‌مانبه‌نه‌وه ناو كێشه‌ی ئه‌و ململانێیه. بۆیه به گرنگی ده‌زانم قسه له ماهیه‌تی كولتوور بكرێ. چونكه ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ر نه‌چووبم دواوه‌ و نێوان دێڕه‌كانی بابه‌ته‌كه‌ی كاك زه‌ڵمیش پرسێكه له‌سه‌ر ماهیه‌تی كولتوور و كاریگه‌ری ئابووری له‌سه‌ر چاره‌نووسی كولتووره‌كان.

12.12.04

کاک احسان و هاورێیان

کاک احسان،
زۆر سوپاس بۆ تێبینیه‌که‌ت له‌ سه‌ر ئه‌ ڕسته‌یه‌ی که‌بۆت نوسیوم، دروسته‌، منیش له‌گه‌ڵتام که‌ ته‌واو له‌ سنور چووه‌ته‌ده‌ره‌وه‌. به‌ڵام له‌ بیرت نه‌چێت ئه‌وه‌ پێم وایه‌ سێ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر نووسراوه، وه‌ پێموایه‌ ته‌واو هه‌وڵمداوه‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ بنبربکه‌مو له‌ داهه‌توشدا هه‌وڵده‌ده‌م تا ئه‌وه‌نده‌ی ده‌رفه‌ت رێگابدات که‌می بکه‌مه‌وه‌. وه‌ به‌راستیو جارێکیتریش سوپاستان ده‌که‌مه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وتێبینیانه‌؛ وه‌ پێموایه‌ لێره‌وه‌ ده‌توانین یه‌کتری ده‌وله‌مندبکه‌ین.
به‌ڵام ئه‌وه‌ی بۆمن جێگای پر‌سیاره‌ بۆمن شتێکیتره‌: که‌س پیتێک له‌سه‌ر قوڵایی ئه‌و بۆ چوونه‌ی که‌ ده‌رمبریوه‌ نانووسێت!! من قسه‌م له‌ مرۆڤی نا تاکی و نا کۆگه‌لی کرددووه‌و قوڵایی بۆ چوونه‌که‌ له‌وێدایه‌! که‌ چی براده‌ران منیان پێچایه‌ نێو هه‌ندێکشتی دیکه‌وه‌ که‌ پرسیاری من نین!! لێریدا من نوموونه‌یه‌کی (ئییتنۆمیتۆدۆلۆگه‌کانم) بیرده‌که‌وێته‌وه‌، ئه‌وان بۆ ئه‌وه‌ی له‌ یه‌کتێنه‌گه‌شتن ده‌ربخه‌ن نموونه‌ به‌م گووفتووگۆیه‌‌ ده‌هێننه‌وه‌:
- کارۆلین سه‌یاره‌یه‌کی کریوه‌.
- ماتیۆ گێزه‌رده‌خوات.
لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین بۆچی ئه‌م دوو مرۆڤه‌ له‌یه‌کتر تێناگه‌ن!

بۆ کاک باخه‌وان

کاک باخه‌وان سه‌لام،
ببووره‌ که‌ دیسان دێمه‌وه‌ وه‌ڵام.
پێموایه‌ پرسی فره‌کولتووری،‌ هه‌ر هیچ نه‌بێت له‌ ئێستا و ئه‌مڕۆی وڵاتانی ئه‌وروپای رۆژئاوادا، ته‌نیا بابه‌تی مێدیاکان نییه‌. ئه‌م پرسه‌ ساڵانێکه‌ له‌سه‌رخوانی سیاسه‌تمه‌دارانه‌ و ماوه‌یه‌کی باشیش هزری خاوه‌نبیرانی به‌خۆیه‌وه‌ خه‌ریککردبوو‌. ئێستاش که‌ باسه‌که‌ ئاوا گه‌رمبۆته‌وه‌، ده‌زانم مێدیاکان رۆلێکی به‌رچاویان له‌ به‌بابه‌تکردنه‌وه‌یه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ده‌بێ دانیش به‌وه‌دا بنێین که‌ به‌شێکیشه‌ له‌و « جیهانی ژیانی رۆژانه‌»یه‌ی که‌ خۆت باستکردووه‌. ده‌زانم ئه‌وه‌ مێدیاکانن، کوشتنی که‌سێکی وه‌ک ڤان گۆخ زه‌قده‌که‌نه‌وه‌ و ده‌یان هه‌واڵی دیکه‌ی کوشتن ده‌خه‌نه‌ ته‌نه‌که‌ی خۆڵه‌که‌یان. به‌ڵام ده‌بێ ئه‌وه‌شمان له‌بیر نه‌چێت، که‌ دیاره‌ ئه‌مجۆره‌ هه‌واڵانه‌ زیاتر سه‌رنجی ئه‌و تاکانه‌ی ناو دونیای ژیانی رۆژانه‌ی ئێره‌ راده‌کێشن‌.
له‌وه‌ش هاوڕات نیم که‌ گوایه‌ ئه‌م کۆمه‌ڵگایانه‌ له‌هه‌موو روویه‌که‌وه‌ کۆمه‌ڵگای پاشمۆدێرنه‌ن. من پێموایه‌ ئه‌گه‌ر ئێستا بیری پاشمۆدێرنه‌، هێلی سه‌ره‌کی دونیای رۆشنبیری ئه‌وروپی بێت، ئه‌وا ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نییه،‌ که‌ به‌هه‌مان شێوه‌ کۆمه‌ڵگاکانیشی داگیرکردووه‌. پێموایه‌ ئه‌و پلورالێزمه‌ کولتووریه‌ش که‌ ده‌بێ به‌رهه‌می ئه‌و بێت، هێشتا ره‌گی خۆی به‌باشی دانه‌کوتیون.
سه‌باره‌ت به‌ شێواز و زمانی نووسینه‌که‌شت، من مه‌به‌ستم ته‌نیا ئه‌و نووسینه‌ی ئێره‌ت نییه‌، به‌ڵکو تێکڕای شێواز و زمانی نووسینه‌که‌ته‌. نه‌یشمگوتووه‌، که‌ نابێ ئێمه‌ وشه‌ و چه‌مکی بیانی به‌کاربێنین، به‌ڵکو کێشه‌که‌ کێشه‌ی چه‌ند و چۆنه‌؟ سه‌رنجێکی ئه‌م دوو رسته‌یه‌ی خۆت بده‌ و ئه‌و خوێنه‌ره‌ی کوردستانیش بێنه‌ به‌رچاوی خۆت، که‌ هه‌وڵده‌دات به‌یارمه‌تی ئه‌و فه‌رهه‌نگه‌ زانستیانه‌ی له‌به‌رده‌ستیدان، له‌م رستانه‌ و رسته‌ی دیکه‌ی هاوشێوه‌یان بگات.
«ئانتاگۆنيسمی ململانێكان، به‌نێو كۆنتراديسيۆن و ئيكسكلوزيۆنی دووتێرمی له‌ يه‌ك جودادا گوزه‌ر ناكات».
«سێكسێوالیتێی جه‌سته‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، به‌مێژوكردنی جه‌سته‌ی ژن، پێداگۆژیزاسیۆنی سێكسی مناڵ، سۆسیالیزاسیۆنی توانا ڕێنیشانده‌ره‌كانی داهێنان، پسیكاتخیزاسیۆنی ئاره‌زوه‌كان، هه‌میشه‌ یه‌ك ده‌گرنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ تیكنیكی به‌ رهه‌م هێنانی مه‌عریفه‌ و فۆرمێكی گشتی حه‌قیقه‌تدا»،

بۆ ئێمه‌ له‌ یه‌کتری تێناگه‌ین

به‌رێزان،
سه‌ره‌تا سڵاو رێزم بۆ هه‌مووتان. ئو‌مێدده‌که‌م سه‌رم نه‌یه‌شاندبن. له‌ سه‌ر تێبینیه‌کانتان هه‌ندێک تێبینی ده‌نوسم:
1. سه‌ره‌تا من پێموایه‌ هه‌موو ئه‌وه‌ی ده‌ینویسین، راستو هه‌ڵه‌ی تیانیه‌. که‌س ره‌ست ناکات، که‌سیش هه‌ڵه‌ناکات. من ته‌واو ڕێزم بۆ کاک زه‌ڵمی هه‌یه‌ که‌ وشه‌ی (کاک...به‌هه‌ڵه‌داچووه‌) به‌کارده‌هێنێت. پێموایه‌ تازه‌ ئیتر زانسته‌ مرۆییه‌کان (سه‌رده‌می دابه‌شکردن به‌سه‌ر هه‌ڵه‌و ڕاسته‌دا‌ی) تێپه‌راندووه‌. له‌ زانکۆ، هه‌فتانه ده‌یان بیری ته‌واو دژ به‌یه‌ک له‌ هه‌موو بواره‌کانی زانسته‌ مرۆیه‌کاندا ده‌خوێنینو هه‌رگیز ئه‌و ڕسته‌ ئه‌خلاقیه‌ نابیستین(به‌هه‌ڵه‌دا یان به‌راسدا چووه‌). بۆیه‌ من به‌شبه‌حاڵی خۆم، هه‌موو ئه‌وه‌ی ده‌ینووسم جگه‌ له‌ بۆچوون به‌هیچیتری نازانم وه‌ پێم وایه‌ ئه‌و چرکه‌یه‌ی که‌ پێده‌نێمه‌ نێو ئه‌خلاقی راستو هه‌ڵه‌وه‌ ئیتر قسه‌ له‌ فیکر ناکه‌م .‌
2. وشه‌ی فه‌ره‌نسیم زۆر به‌کارهێناوه‌!! باوه‌ربکه‌ن ته‌نها یه‌ک وشه‌ی فه‌ره‌نسیم به‌کار نه‌هێناوه‌. ئه‌وانه‌ وشه‌ نین، به‌ڵکو چه‌مکن، ئه‌و چه‌مکانه‌ش نه‌کراون به‌کوردی، وه‌من به‌راستی ترسێکی ته‌واوم هه‌یه‌ له‌ وه‌رگێرانیانو پێموایه‌ داتاشینی وشه‌ی کوردی هه‌ندێک جار ئه‌و چه‌مکانه‌ له‌ واتاکانیان خاڵیده‌کاته‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌وڵده‌ده‌م تاده‌توانم خۆم له‌ به‌کارهێنانیان بپارێزم.
3. من پێم وایه‌، له‌یه‌کتر تێگه‌شتن (هه‌میشه‌ په‌یوه‌ندی به‌زمانه‌وه‌ نیه‌)، رۆژانه‌ له‌ زانکۆ، ده‌یان خوێندکاری فه‌ره‌نسی ده‌بینم، که‌ده‌که‌وینه‌ گوفوگۆ له‌سه‌ر چه‌مکه‌کانی زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، زۆر جار توانی تێگه‌شتنیان نیه‌، ئه‌وه‌ له‌ کاتێکدایه‌ که‌ به‌زمانه‌که‌ی ئه‌وان ده‌خوێنین. لێره‌دا گرفت زمان نیه‌، به‌ڵکو گرفت ئاشنا بوونه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌و چه‌مکانه‌دا. بۆ نموونه‌: بۆ چی رۆشنبیری کورد جگه‌له‌ هه‌ندێک زاراوه‌ی سواوی فه‌لسه‌فی وه‌ک بوون و نه‌بوون و نازانم هه‌ندێک شتی ته‌جریدی زیاتر نادرکێنێت؟ من پێم وایه‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ چه‌ند ئاستێکی هه‌یه‌، یه‌کێک له‌و‌ ئاستانه‌ بریتیه‌ له‌ وه‌ی که‌ دورین له‌و هه‌موو ئه‌و داهێنانانه‌ی که‌ له‌ بواری زانسته‌ مرۆییه‌کاندا هاتووه‌ته‌دی، دورین له‌و هه‌مو خوێندنه‌وانه‌ی که‌ مێژووی زانسته‌کانیان به‌چۆکدا هێناوه‌؛ بۆیه‌ تائێستاش ته‌نها چه‌ند خوێندنه‌وه‌یه‌کی کلاسیکیمان بۆ ئه‌و زانستانه‌ هه‌یه‌.
4. کاک احسان: بابه‌ته‌که‌ هه‌نووکه‌یه‌ چوونکه‌ میدیا کردویانه‌ به‌بابه‌تی رۆژ (ها، به‌ پێی بۆچوونی من)، وه‌ ترسناکه‌ چونکه‌ له‌ واقیعی (ئێستا و ئێره‌) دورمان ده‌خاته‌وه‌! نازانم ڕوونه‌ یان نا؟
5. ئێستاش به‌ کوردیه‌کی ساده‌و ساکارو له‌ چه‌ند دێرێکدا بۆچوونه‌کانم کۆده‌که‌مه‌وه‌: من پێم وایه‌ ئه‌م سه‌رده‌می ئێمه‌ سه‌رده‌می کۆتایی ئه‌وشته‌یه‌ که‌ تازه‌گه‌ری ناوینا (کۆمه‌ڵگه‌) و (تاک) و (چین) و (نه‌ته‌وه‌) و(شووناس) و....، ئێستاو ئێره‌ی ئێمه‌، ئێستاو ئێره‌ی مرۆڤێکه‌ به‌ هه‌زاران خوده‌وه‌، وه‌ ئه‌و خودانه‌ش به‌ هیچشێوه‌یه‌ک مه‌رجنیه‌ ته‌بابن له‌گه‌ڵ یه‌کتریدا. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ڕه‌نگه‌ له‌ ناکۆکی به‌رده‌وامدابن. وه‌ ئێستا من پێم وایه‌ پرسیاری هه‌ره‌ سه‌ره‌کی پرساره‌ له‌م مرۆڤه‌ نوێیه‌ی سه‌رده‌می پاش تازه‌گه‌ری. وه‌ ئه‌و ڕێگایه‌ش که‌من به‌درووستی ده‌زانم بۆ لێکۆڵینه‌وه‌و تێگه‌یشتنو شیته‌ڵکردن (به‌ته‌نها) کونجوری کتێبه‌کان نیه،‌ به‌ڵکو ئه‌و روبه‌ره‌یه‌ که‌ به‌شێک له‌ کۆمه‌ڵناسه‌کان ناویده‌نێن (ژیانی هه‌موو ڕۆژێک)!
6. هه‌رچه‌ند له‌ ئێستادا تابینه‌قاقام سه‌رگه‌رمی خۆ ئاماده‌کردنم بۆ تاقیکردنه‌وه‌کانی نیوه‌ی ساڵ و ته‌واو بێکاتم، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ پێویستم زانی ئه‌م دوو وشه‌یه‌ به‌کوردیه‌کی ته‌واو بنوسم، به‌ ئومێدی ئه‌وه‌ی خوا له‌ زمانی هه‌ولێریه‌کان بمان پارێزێت. (ها، ئه‌وه‌ هه‌ر بۆ سوعبه‌ته‌: ئه‌رێ به‌یارمه‌تیتان سوعبه‌ت کوردیه‌؟ یان ده‌بێت ئه‌ویش بکه‌م به‌کوردی؟).
7. کاک زه‌ڵمی هیچ هه‌واڵێکی تۆم لا نیه‌.

11.12.04

كۆمپانیا فره‌ ڕه‌گه‌زه‌كان یا كۆمه‌ڵگه ‌فره‌ كولتوره‌كان؟

هه‌رچه‌نده‌ من دره‌نگ ده‌سم دایه‌‌ بابه‌ته‌كه‌ به‌لآم هه‌رچه‌ند بیرو بۆچونێكی خۆمی له‌مه‌ڕ ده‌خه‌مه‌ڕوبه‌ئومێدی ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی. زۆر ئه‌سته‌مه‌ دونیایی ئیمڕۆ بخوێنینه‌وه بێ له‌به‌رچاوگرتنی ره‌هه‌ندی ئابوریی و وردتر بازرگانی هه‌روه‌ها كاریگه‌ریان له‌ سه‌ر رووداوو پێشهاته‌كان. ئایا ئه‌وه‌ جۆرج بۆشه‌ بڕیاری جه‌نگ ده‌دات یا خود كۆمپانیاكانی به‌رهه‌مهێناننی چه‌ك وته‌قه‌مه‌نی ؟ به‌ ده‌یان ده‌كۆمینت ده‌ریان خست چ جه‌نگی كه‌نداوی دووه‌م چ جه‌نگی دژه‌ تیرۆر ماسمیدیاكان به‌به‌كارهێنانیان له‌ڵایه‌ن كۆمپانیاكانه‌وه جه‌نگه‌كه‌یان نایه‌وه‌ نه‌ك له‌ڵایه‌ن ئه‌و بڕیاره‌ سیناریۆئامێزو‌ ترسنۆكه ی بۆشه‌ وه،یا له‌به‌ر گه‌ڵانی عێراق و ئۆپزیسۆنه‌ گه‌نده‌ڵه‌ كه‌یه‌وه‌. پاشان ئایا ئه‌وه‌ ماكدۆناڵدوگاپ ومایكرۆسۆفت وكینگ به‌رگه‌وڤۆدافۆن ونۆكیاو مارشاڵه‌ ‌كلتوری جل وبه‌رگ وشێوازی خواردن به‌رهه‌مدێنن یا خود بابای جوو مه‌سیحی و ئیسڵام و بوزی مانۆره‌تی ره‌ش وسپی و باكوری باشوری ؟ زۆر به‌ دڵنیاییه‌وه‌ هه‌نوكه‌ بازاڕ قه‌ڵه‌مڕه‌وی جیهان ده‌كات ولآتی ئێمه‌ تائێسته‌ش گرفتی گه‌وره‌ی هه‌ یه‌له‌گه‌ل پێداوستیه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی ژیان كه‌چی كه‌م ڵاو مان هه‌یه‌ مۆبایللی نه‌بێت كه‌م گوندمان هه‌ یه‌ سه‌ته‌ڵایتی نه‌بێت ئه‌مه‌ ئه‌و گاپه‌ گه‌وره‌و بۆشاییه‌ فراوانه‌ دیار ده‌خات له‌نێوان مژده‌ی سیاسیه‌كان و ته‌ماحی كۆمپانیاكان. له‌ وتاریكمدا زۆر به‌وردی و درێژی له‌م بابه‌ته‌ دواوم له‌ گۆڤاری هه‌ژان ژ 2 ساڵی 1999به‌ نێوی (قه‌یرانی گوتاری هیومانیستی) ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌م باسه‌ی ئێستاو كۆمه‌ڵگه‌ی موڵتی كولتورییه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڵای من بازاڕه‌ دیواره‌كان ده‌شكێنێت و ئه‌گه‌ری پێكه‌وه‌ ژیانی خۆویستانه‌ یا به‌سه‌ردا سه‌پاندن دروست ده‌كات. هه‌ر خودی ناولێنانی یه‌كه‌مین هه‌نگاوی عه‌وله‌مه‌ كه‌له‌ كۆمپانیا فره‌ ره‌گه‌زكان خۆی بینییه‌وه‌ گه‌واهی ده‌ره‌. ئه‌وه‌ی كه‌كاك ئیحسان ده‌یڵێت سه‌باره‌ت به‌كۆچبه‌ران وداڵده‌ده‌ران له‌ باره‌ كۆمه‌لآیه‌تیكه‌یه‌وه‌ وایه‌ ده‌كرێت پرسیاری هه‌ر كۆمه‌ڵناسێك بێت ، به‌لآم به‌ڕای من هاوكێشه‌كه‌ له‌وه‌ گه‌وره‌تر بووه‌ كه‌ قه‌تیس بكرێت له‌ نێوان میوان و خانه‌خوێدا، پاشان به‌ڵامه‌وه‌ نا روون بوو‌ كاك ئیحسان به‌ گرژییه‌كه‌وه‌ پرسیاری ئه‌وه‌ده‌خاته‌ روو به‌ ڵایه‌وه‌ سه‌خته‌ ئه‌م كه‌ وه‌ك وته‌بێژی كۆمه‌ڵگه‌ ئسڵامیه‌كان ده‌ئاخافێ بۆچی هه‌ر ده‌بێت هه‌ر ئه‌خزبكات نه‌ك عه‌تتا؟ چونكه‌ ئه‌و ناوی نه‌بردوه‌ مه‌به‌ستی چ كلتورێكه‌ گه‌رنا مافی مرۆڤ و ئازادی و دیمۆكراسی ئه‌مانه‌ به‌های ئینسا نین و گه‌رنتی پێكه‌وه‌ ژیان ده‌ده‌ن نه‌ ك توندو تیژی و ته‌عه‌سبی دینی وئتنیكی . هه‌ روه‌ها پێم سه‌یره‌ كاك عادل چۆن كه‌وتوه‌ته‌ هه‌ڵه‌ێكی میتۆدی واوه‌ چونكه‌ ئه‌و زات وه‌ك وجود وه‌ك تاك تێكه‌ڵ به‌شت یا فكر كردوه( له‌ ئفڵاتۆنه‌ وه‌ تا بۆردیۆ قسه‌ له‌ تاك ده‌كه‌ن- كاك عادل)‌، چونكه‌ له‌مێژه‌ فه‌لسه‌فه‌ حه‌قلی وجودی جیاكردوه‌ته‌وه‌به‌و مانایه‌ ئیشكردنی فه‌لسه‌فه‌ی كۆن ومۆدێرن ته‌نها قه‌تیس نه‌بوه‌ له‌ تاك و كۆ به‌ڵكو له‌ وجودیان قسه‌ی كردوه‌ ئیدی وجود به‌ گشت ره‌هه‌نده‌كانییه‌وه‌، كاتێك دیكارت دێت به‌ كۆجۆتیه‌ به‌ناو بانگه‌كه‌ی منی بیركه‌ره‌وه‌ و منی وجودی یا له‌یه‌ك كه‌ ئه‌مه‌ش گه‌وره‌ترین تاوان بوو ده‌رهه‌ق به‌فه‌لسه‌فه‌كرا پاشتر یه‌كێكی وه‌ك نیچه‌ دێت و هه‌وڵی گه‌رانه‌وه‌ی ده‌دات. له‌بیریی فه‌له‌سه‌فیدا چه‌مكی ته‌سامموح به‌كار ده‌برێت له‌قه‌بوڵكردن و ته‌له‌رانتدا،ئیدی تاك گرنگی و قورسایی خۆی هه‌یه له‌ بیریی پۆست مۆدێرنه‌ته‌دا تاك له‌ ده‌ست نه‌ چوه‌ و كۆ جێگه‌ی پێ له‌ق كردبێت به‌ ڵكو میتۆدی خوێندنه‌وه‌ گۆرا له‌ گشتگیریه‌وه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاوه‌ی وه‌ك كاره‌كانی ژان بۆدریارد یا له‌ ته‌فسیره‌وه‌ بۆ ته‌ئویل وه‌ك ڵای كارل پۆكه‌ر و میرسیا ئیلیاد ، هه‌ روها ره‌تكردنه‌وه‌ی سه‌نترالیزم و روحی بالآ وه‌ك ڵای هیگڵ كاری له‌سه‌كرابووهه‌روه‌ها زۆربه‌ی ئۆرنتالیسته‌كان له‌ جه‌ده‌لی سه‌نته‌رو په‌راۆێز. ‌كه‌واته‌ ئه‌وه‌چه‌ندین تاك نیه‌ دێنه‌ وه‌لآم به‌ڵكو مرۆڤی هاوچه‌رخه‌ كه‌ ئفلیجی ده‌ستی شته‌كانه‌ كه‌بیری وجودی له‌ق كردوه‌ به‌ به‌رده‌وام له‌ترسدایه له‌ ژیان به‌م هه‌مو داهێناننه‌وه‌ ماندوه‌ ژیان و ئیختیاری لێسه‌ندراوه‌ته‌وه‌، به‌ قه‌رز پێیده‌فرۆشنه‌وه‌. ئه‌وه‌ مرۆڤ نییه‌ ده‌یه‌وێت چۆن بژیت به‌ڵكو ده‌ژێنرێت به‌وشێوازه‌ی بیانه‌وێت هه‌روه‌ها به‌ ریكڵامه‌كان پێداویستی بۆ ده‌ خولقێنن وه‌ زۆر به‌ سانایش دوژمنی بۆ داده‌تاشن.‌
‌‌‌‌

9.12.04

ته‌نه‌حنوحی عه‌مدی

ئێمه‌ی کورد هه‌ژارین. هه‌ژاریه‌که‌شمان هه‌ر له‌ بوارێک و لایه‌نێکه‌وه‌ نییه‌. یه‌کێک له‌و بوارانه‌ی که‌ له‌وانه‌یه‌ نه‌وه‌ک هه‌ر هه‌ژار، به‌ڵکو نه‌داریش بین تیایدا، زانست و بیری زانستییه‌.
باس له‌وه‌ی که‌ بۆ ئاوا نه‌دار و هه‌ژارین، هه‌ویرێکه‌ ئاوی زۆری ده‌وێت. نه‌ ئێره‌ به‌ جێگه‌ی باسی ئه‌وه‌ ده‌زانم و نه‌ به‌ ته‌نیاش ده‌ره‌قه‌تی دێم. لێره‌دا مه‌به‌ستمه‌ زیاتر له‌ ئێستا و داهاتوو بدوێم.
له‌وانه‌یه‌ ئه‌مڕۆ ئێمه‌ له‌ زۆربه‌ی گه‌لانی دیکه‌ی دونیا زیاتر پێویستیمان به‌ زانست و فکری زانستی هه‌بێت، جا چ زانسته‌ سروشتیه‌کان بن یان زانسته‌ مرۆیی و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان. پێشموایه‌ یه‌کێک له‌ پێداویسته‌کانی ئه‌مه‌ وه‌رگێڕان و هه‌وڵدانی نووسینه‌ به‌ کوردی له‌و بوارانه‌دا. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌مه‌ کارێکی هێنده‌ ئاسان نییه‌. زمانی کوردی تا ئێستا نه‌بووه‌ به‌ زمانی زانست و فیکر. ئێمه‌ زمانێکمان هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر له‌ زۆر بواری دیکه‌دا ده‌وڵه‌مه‌ندبێت، ئه‌وا بۆ ده‌ربڕینی فیکر و مه‌عریفه‌، تا ئێستا زۆر له‌بار و گونجاو نییه‌. وه‌لێ ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت که‌ ته‌سلیمبین و واز بێنین، ده‌بێ له‌ که‌مه‌وه‌ ده‌ستپێکه‌ین و ورده‌ ورده‌ هه‌نگاو بنێین. به‌ڵام ده‌بێ زۆریش ئاگاداری ئه‌م هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌تاییانه‌ بین، ئه‌مانه‌ بناغه‌ی بیر و هزری نه‌ته‌وه‌یه‌کن، که‌ دوور نییه‌ له‌ داهاتوودا رۆلێکی گرنگ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی مرۆییدا نه‌بینێت.
با بێمه‌ سه‌ر ئه‌سڵی مه‌تڵه‌ب.
کاک ئیبراهیم باسێکی کورتی، زیاتر له‌ شێوه‌ی تێبینی، له‌سه‌ر شێوازی نووسینی کاک باخه‌وان نووسیوه‌. پێموایه‌ پێشتریش له‌ شوێنی دیکه‌دا باسی‌ ئه‌وه‌مان کردووه‌، ئێستاش ئێره‌ به‌ شوێنێکی له‌بار و ئه‌م ده‌رفه‌ته‌ش به‌ ده‌رفه‌تێکی گونجاو ده‌زانم بۆ ئه‌وه‌ی باسه‌که‌ درێژه‌ پێبده‌یین و به‌ڵکو که‌سانی دیکه‌ش راو بۆچوونی خۆیان ده‌ربڕن.
ده‌زانم ئه‌گه‌ر بمانه‌ێ بنووسین و وه‌رگێڕین، ناچارین په‌نا بۆ وشه‌ی بیانی به‌رین، جا چ عه‌ره‌بی و فارسی بن و چ ئینگلیزی و لاتینی و گریکی. خۆ خه‌ڵکانی خاوه‌ن زمانی ده‌وڵه‌مه‌ندیش هه‌روا ده‌که‌ن. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ لایه‌که‌وه‌ به‌ هۆی مێژووی پڕ له‌ ده‌رده‌سه‌ری و چه‌وسانه‌وه‌مان، تۆزێک سڵ له‌ وشه‌ی زمانی داگیرکه‌رانمان ده‌که‌ینه‌وه‌ (که‌ دوور نییه‌ تاکه‌ قازانجیان بۆ ئێمه‌ فێربوونی زمانه‌کانیان بووبێت)، ئه‌وا زۆرێک له‌ نووسه‌رانی ئێمه‌ زۆر له‌وه‌ زیاتر مه‌فتوونی به‌کارهێنانی وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌ی زمانه‌ زیندوه‌کانی دیکه‌ن. منیش پێموایه‌ که‌ هه‌م ناچارین و هه‌میش ئاساییه‌، ئه‌و چه‌مک و زاراوانه‌ به‌کاربێنین که‌ سنووری زمانه‌که‌ی خۆیان په‌ڕاندووه‌ و وه‌ک چه‌مک و زاراوه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی دێنه‌ به‌رچاو. به‌ڵام ده‌بێ وریابین و کاره‌که‌ به‌ سه‌قه‌تی ئه‌نجام نه‌ده‌ین و باری خوێنه‌ری کوردیش له‌وه‌ی که‌ هه‌یه‌ گرانتر نه‌که‌ین.
خوێنه‌ر و خوێنده‌واری کورد که‌م تا زۆر ئاشنایه‌تیه‌کیان به‌ زمانی ئینگلیزی هه‌یه‌، چونکه‌ ئه‌وه‌ی من ئاگادار بم، له‌ فێرگه‌کانی ئێمه‌ هه‌ر ئینگلیزی وه‌ک زمانی بیانی ده‌خوێندرێت. به‌ڵام ئه‌مه‌ش نه‌بۆته‌ رێگر له‌ به‌رده‌م هاتنی ده‌یان و ئه‌گه‌ر نه‌ڵێم سه‌دان وشه‌ و چه‌مکی زمانه‌کانی دیکه‌ بۆ ناو زمانی کوردی. له‌وانه‌یه‌ کورداندنی ئه‌م وشه‌ و زاراوانه‌ یه‌کێک له‌و شێوازانه‌ بێت که‌ بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ی سه‌ره‌وه‌مان یارمه‌تێمان بدات.
به‌ڵام ئه‌و شێوازه‌ی کاک باخه‌وان له‌ نووسینه‌کانیدا په‌یڕه‌وی ده‌کات، ته‌واو پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌یه‌.
زیده‌ڕه‌وه‌ی له‌ به‌کارهێنانی وشه‌ و زاراوه‌ی بیانی خۆی له‌ خۆیدا گرانترکردنی باری خوێنه‌ره‌ و ماندوکردنیه‌تی، به‌ تایبه‌تیش ئه‌گه‌ر وشه‌ و زاراوه‌ی هاومانامان له‌ زمانه‌کانی دراوسێماندا هه‌بن. نازانم جیاوازی ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ زمانی ئه‌و مه‌لایه‌دا چییه‌، که‌ له‌وه‌ڵامی پرسیاری لادێییه‌کدا، که‌ ده‌یه‌وه‌یست بزانێ، کۆکین له‌ نوێژدا، نوێژه‌که‌ی به‌تاڵده‌کاته‌وه‌ یان نا، ده‌ڵێت: «ئه‌گه‌ر ته‌نه‌حنوحه‌که‌ت عه‌مده‌ن بوو ئه‌وا ئیبطالوصه‌لات ده‌بێت وه‌ئیللا فه‌لا»؟ به‌ڵام کاک باخه‌وان لێره‌ش ناوه‌ستێت و وشه‌ و زاراوه‌کان به‌ شێوه‌ده‌ربڕینی فه‌ڕه‌نسی ده‌نووسێت، له‌ کاتێکدا که‌ زۆرێک له‌م وشه‌ و زاوانه‌دا سه‌رده‌مێکه‌ هاتوونه‌ته‌ ناو زمانه‌که‌مان و به‌تایبه‌تیش ناو زمانی نووسینمانه‌وه‌. زۆر جاران وشه‌ی فه‌ڕه‌نسی واشمان هه‌ن که‌ له‌ڕێی زمانی ئینگلیزیه‌وه‌ هاتوون و ئێمه‌ به‌شێوه‌یه‌کی دیکه‌ی جیا له‌ فه‌ڕه‌نسیه‌کان ده‌ریان ده‌بڕین. پێموایه‌ پێویست به‌وه‌ ناکات ئێمه‌ بێین و جارێکی دیکه‌ به‌ جۆرێکی دیکه‌ بیاننووسینه‌وه‌، هه‌ر چونکه‌ فه‌ڕه‌نسیه‌کان ئاوا ده‌ریانده‌بڕن یان ده‌یاننووسن.
خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌و شێوه‌ نووسین و ده‌ربڕینیه‌ نوێیه‌ ئاسانتر و ره‌وانتریش بوایه‌ ئه‌وا به‌هه‌رحاڵ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌ نووسینه‌کانی کاک باخه‌واندا بۆم ده‌رکه‌وتووه‌ ئه‌وه‌یه‌، که‌ شێوه‌ نووسین و ده‌ربڕینه‌ فه‌ڕه‌نسیه‌که‌ زۆر گرانتر و ئاڵۆزتره‌. ئه‌و ئاڵوگۆڕیانه‌ش که‌ له‌ مێژوودا به‌سه‌ر زمانه‌کاندا دێن، له‌ ئاڵۆز و درێژه‌وه‌ به‌ره‌و ساده‌یی و کورتی ده‌چن و نه‌وه‌ک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌.
پێموانییه‌، توانیبێتم به‌و کورته‌ نووسینه‌ شتێک زیادکه‌م، به‌ڵام پێوایه‌ وه‌ک بۆچوونێک شایانی ده‌ربڕینه‌.
هه‌رچی په‌یوه‌ندیشی به‌ ناوه‌ڕۆکی تێبینیه‌کانی کاک باخه‌وانه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌مه‌ڕ پرسیاره‌کانم سه‌باره‌ت به‌ کۆمه‌ڵگه‌ی فره‌کولتوور، ئه‌وا ده‌بێ به‌ڕاشکاویه‌وه‌ بڵێم لێیان تێنه‌گه‌یشتم. ئاخر نازانم چۆن بابه‌تێک هه‌نووکه‌یی و ترسناکه،‌ له‌کاتێکدا ئه‌و بابه‌ته‌ که‌وتبێته‌ په‌ڕاوێزه‌وه‌؟ یان ئه‌وه‌ی که‌ نووسیویه‌تی «ئه‌[مه‌] بۆمن ئیتر جێگای پرسیار نیه‌. ئه‌وه‌ی جێگای پرسیاره‌ شتێکیتره‌ که‌ ڕه‌گوڕیشه‌که‌ی له‌ میولتیکولتوردا ده‌دۆزێته‌وه‌.»، له‌وه‌ ده‌چێت کاک باخه‌وان تێبینییه‌کانی زۆر به‌په‌له‌ نووسیبن، خۆزگه‌ زیاتر مه‌به‌سته‌که‌ی رۆنده‌کرده‌وه‌ و زیاتری له‌سه‌ر ده‌نووسی. تا منیش باشتر لێی تێگه‌یشتبام.
ئه‌وه‌ی توانیم له‌و تێبینیانه‌ی هه‌ڵێنجم ئه‌مه‌بوو، که‌ ده‌بێ پۆستمۆدێرنه‌ ئه‌م پرسیارانه‌ی وه‌ڵامدابنه‌وه‌ و گرفته‌ په‌یوه‌نداره‌کانی به‌م بابه‌ته‌وه‌ی چاره‌سه‌رکردبن. له‌وه‌ڵامی ئه‌وه‌شدا ده‌بێ بڵێم، ئه‌وه‌ کام کۆمه‌ڵگایه‌یه‌ که‌ ئاوا پۆستمۆدێرنانه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ پرسی فره‌کولتووریدا کردووه‌ و کێشه‌ ئاڵۆزه‌کانی فره‌کولتووری بۆ کردووین‌ به‌ مێژوو؟

چه‌ند تێبینیه‌ك سه‌باره‌ت به‌ نووسینه‌کانی کاک باخه‌وان

چه‌ند ڕۆژێكه خه‌ریكی ئه‌وه بووم شتێك له‌سه‌ر كورته نوسینی كاك باخه‌وان بنوسم، به‌ڵام به‌چاكم زانی به‌ر له‌وه‌ی هیچ بنوسم یا دایبه‌زێنم ئه‌م‌ تێبینیانه‌ی خواره‌وه‌م بۆ هه‌بوون.
نازانم له بابه‌ته‌كه‌دا نه تێكه‌ڵی هه‌یه نه هێنده به كورتی نوسراوه پرسه‌كه باش ڕوون نه‌كراوه‌ته‌وه. هیوادارم ده‌سه‌ر نه‌چووبم.
یه‌كه‌م پرسی به‌رچاو كه یه‌خه‌ی كاك باخه‌وان ده‌گرێ، به‌كارهێنانی ئه‌و تێرمانه‌یه كه زۆر نا ئاشكراو نادیارن بۆ خوێنه‌ر. هه‌ڵبه‌ت هه‌ندێك له‌و تێرمانه زانراوو به‌كارهێنراون له‌لایه‌ن نوسه‌رانی كورد، به‌ڵام به ئێكسه‌نت و ده‌ربڕینی ئینگلیزی ده‌ریده‌بڕن و ده‌ینوسن. له زۆر براده‌ران و خوێنه‌رانی نوسینه‌كانی كاك باخه‌وان گله‌ییم گوێ لێبووه له‌سه‌ر به‌كارهێنانی هه‌ندێ تێرم به ئێكسه‌نتی فه‌ره‌نسی كه لێی حاڵی نابن، هه‌ندێ تێرمی تریش كه له هیچ كوێیه‌ك گوێیان لێنه‌بووه، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش ده‌بێته هۆی تێنه‌گه‌یشتن له بابه‌ته‌كه‌و ماندوبوونی خوێنه‌ر و وازهێنانی له خوێنده‌نه‌وه‌ی نوسینه‌كه.
بۆ نمونه ئه‌و سینگل (single)ی ئینگلیزی كردۆته سانگیولیه. هه‌روا (plural)ی ئینگلیزی كردۆته پلوریال. هه‌روا وشه‌ی تریش كه له كورته بابه‌ته‌كه‌یدا هاتوون. بۆیه ئه‌م شێوا‌زه ماندوبونێكی زۆر بۆ خوێنه‌ر دروست ده‌كات. ئه‌گه‌ر هه‌ر سوور بێ له‌سه‌ر نوسینی ئه‌و تێرمانه به‌و شێوه‌یه ده‌كرێ هاوكات به ڕوونكردنه‌وه به‌كاریان بێنێ.

1.12.04

پرسیار له‌ میولتیکولتورو قسه‌یه‌ک له‌سه‌ر بابه‌ته‌که‌ی کاک احسان

به‌ڕێزم کاک احسان:
ئێستا له‌خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ت بومه‌وه‌. له‌ڕاستیدا ده‌بوو پێشئه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ی کاک مه‌لازاده‌ بخوێنمه‌وه‌ ئه‌وه‌ی تۆ بخوێنمه‌وه‌، به‌ڵام دیاره‌ هه‌ر له‌ خۆیه‌وه‌ وای لێهات.
منیش پێم وایه‌ له‌سه‌ر بابه‌تێکی ته‌واو ترسناکو هه‌نوکه‌یی قسه‌تکردوه‌. تۆ پرسیار له‌وه‌ ده‌که‌یت که‌ ئایه‌ (له‌ جیهانێکی وه‌ک ئه‌مڕۆدا میولتیکولتور ئه‌گه‌ری ژیانی هه‌یه‌؟)
ئه‌گه‌ر ڕێگه‌مپێبده‌یت له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ چه‌نددێرێکی ته‌واو کورت ده‌نوسم که‌ ده‌کرێت ببنه‌ هه‌ندێک پرسیار له‌سه‌ر پرسیاره‌کانت.
من پێموایه‌ له‌ جیهانی (ئێره‌و ئێستاماندا) تازه‌ ئێمه‌ له‌وه‌بوینه‌ته‌وه‌ که‌ بپرسین: میولتیکولتور ئه‌گه‌ر هاتنه‌دی هه‌یه‌ یان نا؟ ئه‌ بۆمن ئیتر جێگای پرسیار نیه‌. ئه‌وه‌ی جێگای پرسیاره‌ شتێکیتره‌ که‌ ڕه‌گوڕیشه‌که‌ی له‌ میولتیکولتوردا ده‌دۆزێته‌وه‌. ئه‌وشته‌ش ده‌کرێت ئه‌م پرسیاره‌بێت:
ئایه‌ مرۆڤ که‌سێکی: سانگیولیه‌یه‌(تاک)؟ که‌سێکه‌ کۆلێکتێڤه‌؟ یان که‌سێکی پلوریال (کۆ)‌؟
من پێموایه‌ له‌ ئه‌فلاتونه‌وه‌ تا بۆردیۆ قسه‌له‌سه‌ر تاک وه‌ک سانگیولیه‌ و تاک وه‌ک کۆلێکتێڤ کراوه‌. به‌ڵام به‌کۆتایی هاتنی مۆدێرنیتێ ئیتر هه‌ردوو کۆنسێپتی سانگیولیه‌ و کۆلێکتێڤ وه‌ک ده‌ستنوێژ به‌تاڵده‌بنه‌وه‌. وه‌ ئێمه‌ یتر بۆ خوێندنه‌وه‌ی مرۆڤه‌کان ناتوانین به‌کاریان بێنین. ئه‌مه‌ گرفتێکی مێتێدۆلۆژیو کۆنسێپتیوێله‌ و ناتوانین بازده‌ین به‌سه‌ریدا.
که‌واته‌ چۆن جیهانی پۆست مۆدێرن پێناسه‌بکه‌ین؟
من پێم وایه‌ گه‌ر مرۆڤی مۆدێرنیتێ که‌سێکی سانگیولیه‌ یان کۆلێکتێڤ بوبێت، ئه‌وه‌ مرۆڤی پۆست مۆدێرن که‌سێکی پلوریاله‌. که‌سی پلوریال ده‌کرێ به‌ یه‌غانێک بچوێنرێت که‌ هه‌زاران چه‌کمه‌جه‌ی هه‌بێتو له‌نێو هه‌ر چه‌کمه‌جه‌یه‌کدا خودێک چاوه‌رێی هاتنه‌ده‌ره‌وه‌و قسه‌کردنه‌... ده‌کرێت زۆر به‌وردتر له‌سه‌ر ئه‌م کۆنسێپته‌ قسه‌بکه‌ین..
من ده‌مه‌وێت بڵێم: ئێستا ئێمه‌ له‌سه‌ر تاکێک قسه‌ ده‌که‌ین که‌ حه‌ماڵی هه‌زاران که‌سه‌ له‌ناوه‌وه‌ی خۆیدا. که‌ ئه‌مه‌ بابه‌تی گوفتوگۆبێت ئیتر میولتیکولتور ده‌بێته‌ په‌راوێز...
بمبوره‌ کاک احسان گه‌ر بێئه‌ده‌بیم کردبێت.

kak ihsan

کاک اهسان،
لای من نوس‌ینه‌کان ده‌بن به‌ سێگۆشه.

چه‌ند شتێک وه‌ک تێبینی

کاک مه‌لازاده‌،
بابه‌ته‌که‌تم له‌ بڵاگه‌ خوێنده‌وه‌. لێتناشارمه‌وه‌ زۆر سه‌ره‌نجی راکێشام. پێم وایه‌ ئه‌وه‌ یه‌که‌م جاره‌ که‌ بابه‌تێکی له‌و جۆره‌ی تۆ ده‌خوێنمه‌وه‌. له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌یه‌کی گرنگ قسه‌ده‌که‌یت وه‌ به‌شێوه‌یه‌کی زانستیانه‌ش قسه‌ده‌که‌یت؛ من پێم باشه‌ چه‌ند تێبینیه‌کت پێشکه‌شبکه‌م:
ده‌توانیت له‌و نوسینه‌ت لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی زۆر به‌ پێز دروست بکه‌یت. به‌مه‌رجی ئه‌وه‌ی که‌مێک خۆت ماندو بکه‌ی بۆ خوێندنه‌وه‌ی نووسینی هه‌ندێک له‌ سوسیۆلۆگه‌ هۆڵه‌ندیه‌کان که‌ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ نوسیویانه‌.‌
تۆ نمونه‌ی کۆنکرێت و ده‌وڵه‌مندتت پێیه‌. ته‌نها پێویستت به‌ تێوریزه‌کردنیان هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش به‌ خوێندنه‌وه‌ ده‌کرێت.
بۆ ئه‌وه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌که‌ت بابه‌تی بێت، واباشه‌ پرسیاره‌کانت و شیکاریه‌کانت و گریمانه‌کانت و تێبینیه‌کانیشت بێلایه‌ن بن. به‌ڵام که‌ بابه‌ته‌که‌ت ده‌خوێنینه‌وه‌، هه‌ستبه‌وه‌ده‌که م تۆی لێکۆڵه‌ره‌وه‌ بێلایه‌ننیت. به‌ڵکو لایه‌نتگرتوه‌. لێره‌وه‌ش ده‌ره‌نجامه‌کانت بێلایه‌ن نین.
من پێم وایه‌ له‌بری (حوکمی ئه‌خلاقی و دابه‌شکردنی به‌هاکان) باشتر وایه‌ لێکۆڵه‌ره‌وه‌ لێکۆڵینه‌وه‌بکات و به‌هیچ شێوه‌یه‌ک ئه‌خلاق دابه‌ش نه‌کات. واته‌ لێکێڵه‌ره‌وه‌ مافی ئه‌وه‌ی نیه‌ بڵێت (ئه‌وه‌ باشه‌ و ئه‌وه‌ خراپه‌).
پێم وایه‌ ئه‌وه‌ی نوسیوته‌، زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌، وه‌ ده‌کرێت ته‌واو ده‌وڵه‌مندتر بکرێت و ده‌کرێت شتێکی دروست و زانستیانه‌ی باشی لێده‌رچێت
من هه‌رئه‌وه‌نده‌م هه‌بوو. وه‌ ڕه‌نگه‌ هه‌موو ئه‌وه‌ی که‌گوتم ته‌نها وڕێنه‌ بێت بۆ ئه‌وانیتر. زۆر ئومێدی سه‌رکه‌وتنت بۆ ده‌خوازم.