روانـــين: November 2004

27.11.04

كۆمه‌ڵگای فره‌كولتور له نێوان خه‌ون‌و خه‌یاڵ‌دا

پێم وایه كاك ئیحسان بابه‌تێكی هه‌نوكه‌یی گرنگی وروژاندووه‌، بابه‌تێك كه كاریگه‌ری‌و ئاكامه نادیاره‌كانی خه‌وی سه‌دان‌ ڕۆشنبیرو خه‌ڵكی هه‌مه‌جۆر له تاراوگه‌دا ده‌زڕێنێ.
به‌ڵام له پرسێكی ئاوا ئاڵۆزدا به ڕای من پێویسته به ویژدانه‌وه بئاخڤین. ئاخافتنمان له دووڕیانی به‌رژه‌وه‌ندی ڕه‌وه‌ندی كۆچبه‌ر نه‌بێ له‌سه‌ر حیسابی به‌رژه‌وه‌ندی كۆمه‌ڵگای ڕۆژئاوا، یان به پێچه‌وانه‌وه. هه‌روه‌ها ناشبێ میسالیانه بیر بكه‌ینه‌وه‌و له قه‌باره‌ی خۆمان زیاتر قسه له داواكاری گه‌وره‌تر بكه‌ین.
لێره‌دا ده‌توانین بێ سێوودوو سنوورێك بۆ دابه‌شبوونی ئینته‌گرێیشن دابنێین له نێوان دیرۆكی به‌ر له 11ی سێپتێمبه‌رو دوای ئه‌و دیرۆكه‌ش. به واتایه‌كی تر، ده‌توانین بڵێین كاریگه‌ریه‌كانی 11ی سێپتێمبه‌ر كۆتایی به كۆمه‌ڵێك ئاسانكاری‌و چاوپۆشین له كۆمه‌ڵێك پرس هێنا كه به‌ر له‌و دیرۆكه هێنده جێگای گرنگی پێدان نه‌بوو.
لێره‌دا پێم چاكه په‌نجه بۆ چه‌ند پێناسه‌یه‌ك بۆ ئینته‌گرێیشن بكێشم‌، ئینجا بچمه ناو بنج‌و بناوانی مه‌به‌سته‌كه. خۆ قسه‌ی ئێمه له‌سه‌ر یاسایه‌كانیش نیه، عه‌یب له یاسا بنه‌ڕه‌تیه‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌دا نیه. یاسا هه‌موو ماف‌و ئه‌ركێكیان وه‌خۆ گرتووه‌. قسه كردن له‌سه‌ر ڕه‌فتاری ڕۆژانه‌ی هه‌مه‌لایه‌ن، هه‌ڵوێستی پارته سیاسیه‌كان، فۆبیای ئیسلامی‌و چ بكرێ باشه؟
پێننینكس (PENNINX) مامۆستای بابه‌تی ئێتنیه‌كان له زانگۆی ئه‌مسته‌ردام ده‌ڵێ: من پێناسه‌یه‌كی ئاسان‌و سه‌رنج ڕاكێشم بۆ ئینته‌گرێیشن هه‌یه ئه‌ویش: كاتێك ده‌توانین باس له ئینته‌گرێیشن بكه‌ین كه ڕه‌وه‌نده‌كان بوون به به‌شێكی قبووڵكراو له كۆمه‌ڵگادا. ئه‌مه‌ش به‌ڕای من دوو شت ده‌گه‌یێنێ: ڕه‌وه‌نده‌كان به دڵنیاییه‌وه ده‌بێ به جیددی كار بۆ ئه‌وه بكه‌ن كه ببن به به‌شێكی قبوڵكراوی كۆمه‌ڵگا. له هه‌مان كاتیشدا كۆمه‌ڵگا ده‌بێ به جیددی كار بۆ ئه‌وه بكات كه ئه‌وان قبوڵ بكات‌و شوێنێكی لایه‌قیان پێ ڕه‌وا ببینێ. ئه‌مانه‌ش دوو خاڵی هه‌ره‌گرنگن بۆ ئه‌و پیناسه‌یه.
هه‌روه‌ها سخێفه‌ر(SCHEFFER) نوسه‌رو مامۆستای تایبه‌تمه‌ند له گیروگرفتی شاره‌گه‌وره‌كان له زانكۆی ئه‌مسته‌ردام ده‌ڵێ: ئینته‌گرێیشن كۆمه‌ڵێك ڕووی هه‌مه‌جۆری هه‌ن. له ئاكامدا من وای بۆ ده‌چم كه ئه‌و پرسه زیاتر په‌یوه‌سته به وه‌رگرتن‌و به‌خشین له نێوان گروپه هه‌مه‌جۆره‌كان له كۆمه‌ڵگادا، نه‌ك هه‌ر به‌ مانای ئه‌وه‌ی كه كانسی یه‌كێك له گروپه‌كان باشتر بكرێ، به‌ڵكو به‌و مانایه‌ش داخۆ تازه هاتوه‌كان ده‌توانن بڵێن ئه‌و وڵاته هی خۆیانه، یا ئه‌وان هه‌ست ده‌كه‌ن كه به‌شێكن له به‌شه گه‌وره‌كه‌ی كۆمه‌ڵگاو به‌رپرسیاریشن به‌رامبه‌ری. پاشان قسه له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه داخۆ هاوڵاتیان ڕه‌وه‌ندی هاتوو به به‌شێك داده‌نێن له كۆمه‌ڵگا یان به به‌شێك كه ته‌عبیر له جیاوازی خۆی ده‌كا. وه‌ڵامیش بۆ ئه‌و پرسیاره ئه‌وه‌یه جیاوازی نێوان باری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و كولتوری گروپه‌كانی كۆمه‌ڵگا چه‌ند گه‌روه بێ وه‌رگرتن‌و به‌خشینیش له نێوانیان‌دا هێنده گه‌وره‌ده‌بێ، هێنده‌ش ئینتگرێیشن سنووردار ده‌بێ.
مامۆستای Migratie- en Integratie ئێنتزینگه‌ر(ENTZINGER)یش له زانكۆی ڕۆتردام ده‌ڵێ: پرسیاره‌كه زۆر ئاسانه، به‌ڵام بۆ زانایه‌ك وه‌ڵامه‌كه‌ی ئاسان نیه. كاتێك باس كه ئینتگرێیشن ده‌كرێ كه هاوڵاتیانی كۆمه‌ڵگا كۆنتاكێكی باشیان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا هه‌بێ. زۆر پێداگرتن له‌سه‌ر ڕه‌وه‌ندی هاتوو پرۆسه‌یه‌كه بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وانه به‌شێوه‌یه‌كی فراوان به‌شدار بن له گرنگترین ڕێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی. سیاسه‌تی ئینتگرێیشنیش به‌شێكه له‌و ئیجرائاتانه‌ی كه ده‌وڵه‌ت به ئامانجی گرتووه بۆ ئه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری بكات.

پێم وایه به‌ر له‌وه‌ی باسی كۆمه‌ڵگای ڕۆژئاواو ئه‌و په‌یوه‌ندیه جه‌ده‌لیه بكه‌م، به پێویستی ده‌زانم هه‌ڵسه‌نگاندنێك بۆ ئه‌و ڕه‌وه‌نده كۆچبه‌ره بكه‌م كه زۆربه‌ی هه‌ره‌زۆری به ویستی ته‌واوی خۆی سه‌ری هه‌ڵگرتووه‌و زێدی باوك‌و دایكی به‌ جێهێڵاوه‌و به‌دوای ژیانێكی خۆشترو ئاسانتردا كه‌وتووه له‌وه‌ی كه له وڵاتی ئۆریگینێڵی خۆی ده‌ستی ده‌كه‌وت.
بۆ ئه‌وه‌ی پرسه‌كه‌مان زۆر ئاڵۆز نه‌بێ، به چاكی ده‌زانم یه‌ك توێژی ڕه‌وه‌ندی كۆچبه‌ر وه‌ربگرم، بۆ قسه‌له‌سه‌ر كردن‌و توێژینه‌وه‌‌ی له‌و ڕووه‌وه. چونكه ئه‌مڕۆ كوژرانی تێیۆ ڤان خۆخ ته‌كانێكی تری دایه ئه‌و پرسه‌و كۆمه‌ڵگای ڕۆژئاوای زیاتر ڕاته‌كاند، ئه‌و كوژرانه‌ش له‌سه‌ر ده‌ستی لاوێكی توندڕه‌وی مه‌غریبی ئه‌نجام درا، بۆیه ئه‌و ڕه‌ونده ده‌كه‌م به بابه‌تی قسه‌له‌سه‌ر كردن‌و هه‌موو ئه‌وانه‌ش كه له ڕۆژئاوا ده‌ژین كه‌م تا زۆرێك له‌و بواره‌وه ئاگادارن. ده‌شكرێ ناو به‌ناو ئاماژه بۆ ڕه‌وه‌ندی كورد بكه‌م ئه‌گه‌ر پێویستی كرد.
هه‌ڵبه‌ت ئاماده بوونی ڕه‌وه‌ندی مه‌غریبی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ساڵانی دوای شه‌ڕی جیهانی دووه‌م. ئه‌وان به‌مه‌به‌ستی كاركردن ڕوویان له زۆرێك له وڵاتانی ڕۆژئاوا كردووه. وه‌چه‌ی یه‌كه‌می كۆچبه‌ری كرێكار به شێوه‌یه‌كی گشتی وه‌چه‌یه‌كی نه‌خوێنده‌وار بووه، تا هه‌نوكه‌ش به‌ده‌گمه‌ن فێری زمانی ئه‌و وڵاتانه نه‌بوون. له هۆڵه‌ندا سه‌ره‌تا له ئوتێل‌و خانه‌ی تایبه‌ت به میوانداریدا ده‌ژیان، دواتر خانه‌واده‌ی خۆیان دێنن‌و خانویان ده‌درێتێ‌و ژیانیان تا ئاستێكی باش به‌ره‌و باشتر ده‌گۆڕێ. تاوای لێ دێ مزگه‌وت‌و قوتابخانه‌و ڕێخراوی تایبه‌ت به خۆیان ده‌بێت‌و ژیانیان به شێوه‌یه‌كی به‌رچاو به‌ره‌و خۆشگوزه‌رانی ده‌چێ. دوای ئه‌وه‌ش كه شاره‌زای یاساو ڕێسا كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كای هۆڵه‌ندا ده‌بن، به تایبه‌تیش یاساكانی پشتیوانی خۆشگوزه‌رانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌وڵده‌ده‌ن به شێوه‌یه‌كی نایاسایی سوود له‌و یاسایانه وه‌ربگرن. لێره‌دا پێم چاكه نمونه‌یه‌ك بۆ ئه‌و ڕه‌فتاره نادروسته‌ی ئه‌وان بێنمه‌وه. له ساڵی 2003/2003 دا ده‌وڵه‌تی هوڵه‌ندا داوای له ده‌وڵه‌تی مه‌غریب كرد لیژنه‌یه‌ك بنێرێ بۆ كۆنترۆل كردنی ئه‌و مناڵانه‌ی له هۆڵه‌ندا له لایه‌ن خێزانه مه‌غریبیه‌كان به مناڵی خۆیان تۆماركراون‌و له مه‌غریب ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن، یارمه‌تی پشتیوانی مناڵانه‌ش وه‌رده‌گرن. بۆ زیاتر له 6 مانگ ده‌وڵه‌تی مه‌غریب ئه‌و داوایه‌ی هۆڵه‌ندای ڕه‌د ده‌كرده‌وه، تا له ئاكامی هه‌ڕه‌شه‌ی بڕینی تێكڕای ئه‌و پشتیوانیه ده‌وڵه‌تی مه‌غریب ناچار بوو چۆك دابدات‌و ڤیزای چوونه ژوور به لیژنه‌ی لێكۆڵه‌ری هۆڵه‌ندی بدات. ده‌ره‌نجامی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ش ده‌ری خست كه زیاتر له نیوه‌ی ئه‌و مناڵانه مناڵی وه‌همین‌و بوونیان نه له هۆڵه‌نداو نه له مه‌غریبیش نیه، به‌و جۆره‌ش بۆ زه‌مه‌نێكی زۆر ده‌وڵه‌ت ملیۆنه‌ها خڵدنی بۆ ئه‌و مناڵه وه‌همیانه خه‌رج كردووه. ئه‌و ڕه‌فتاره تێڕوانینی ڕه‌سمی هۆڵه‌ندی زۆر گۆڕی‌و وای كرد كه بیر له ئیجرائاتی تر بكاته‌وه بكاته‌وه له دژی تورك‌و مه‌غریبی، كه توركه‌كان له‌و بواره‌وه زۆر قۆناغی خراپتریان بڕیبوو ته‌نانه‌ت له 73 حاڵه‌تی لێكۆڵینه‌وه‌دا ده‌ركه‌وت كه 600 هه‌زار ئۆڕۆ لف كراوه، له مه‌غریبیش له 16 حاڵه‌تی لێكۆڵینه‌وه‌دا 150 هه‌زار ئۆڕۆ لف كراوه‌، ئه‌م جۆره دزی‌و فێڵبازیه ئه‌زموونێكی زۆر تاڵی ده‌وڵه‌ته له‌گه‌ڵ ڕه‌وه‌ندی مسوڵمان. هه‌نوكه‌ش مه‌غریبیه‌كان له شاره گه‌وره‌كان له كۆڵانێك یا له چه‌ند كۆڵانێك كۆبوونه‌ته‌وه‌. ڕواڵه‌تی ده‌ره‌وه‌و ناوه‌وه‌ی ئه‌و كۆڵانانه له هه‌موو ڕوه‌كانه‌وه دواكه‌تووه هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر به‌راورد بكرێن له‌گه‌ڵ كۆڵانه هۆڵه‌ندی نشینه‌كان، له ڕووی ڕۆشنبیری‌و زمان، پاك‌وخاوێنی، ئاساییش، بێ یاسایی، باری ئابووری، هتد. بۆیه كه پیم فۆرتاون هات نه‌ك هه‌ر وه‌كو كه‌سێك به‌ڵكو وه‌كو دیارده‌یه‌ك دوای ڕووداوه‌كانی 11ی سێپتێمبه‌ر، زۆر به توندی دابه‌زیه سه‌ر ئه‌و كۆڵانانه‌و ڕه‌خنه‌ی خۆی ئاڕاسته‌ی حكومه‌ت كرد سه‌باره‌ت به نه‌بوونی ئاسایش تیایاندا، هه‌وره‌ها دواكه‌تنی ئه‌و كۆڵانانه له‌و ڕوانه‌ی كه‌له‌سه‌ره‌وه باسمان كرد. پاشان له ئانكێته‌یه‌كدا ئاشكرا بوو كه ڕێژه‌یه‌كی زۆر گه‌وره‌ی ئه‌و ڕه‌وه‌نده له‌سه‌ر پشتیوانی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ژیێ، كه خۆی له قه‌ره‌ی 70% دده‌دا. هه‌روه‌ها ژنانی مه‌غریبی به ڕێژه‌یه‌كی ترسناك تا ئه‌و ساته‌ش بێ كارو زمان نه‌زانن، زۆرێكیان مافی ده‌رچوونیشیان له ماڵ پێ ڕه‌وا نابینرێ. كه له دیدارو كۆبوونه‌وه‌یه‌كیشدا به‌شدار ده‌بن ئه‌و كۆمه‌ڵگایه به كافرو زێندیق‌ ده‌زانن‌و دینداره‌كانیان ده‌ڵێن ( الحمد لله الذی سخر لنا هذا). ئه‌م دوعایه‌ش مسوڵمانه‌كان كه سواری عوشترو گوێدرێژ ده‌بوون ده‌یانخوێند.
نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده مه‌لاكانیان له‌سه‌ر مینبه‌ره‌كان له‌ناو جه‌رگه‌ی هۆڵه‌ندا دوعاو كروزانه‌وه بۆ مه‌لیكی موبه‌ججه‌لی مه‌غریب ده‌كه‌ن‌و ئه‌و خێروخۆشیه‌ی كه تێیدان له نێواچاوانی ئه‌وی ده‌زانن. له‌وه‌ش خراپتر هه‌موو خوتبه‌یه‌ك دوعای داڕمان‌و داڕزان‌و زیلزال بۆ ئه‌و وڵاته ده‌خوازن. بۆیه من ده‌ڵێم زۆربه‌ی ڕه‌وه‌ندی مسوڵمان تا ئه‌و ساته‌ش ئاماده نیه به ویژدان ته‌ماشای مه‌سه‌له‌كان بكات.
له بارودۆخی ئاوا ناسازدا چۆن ده‌كرێ قسه له فره كولتوری بكه‌ین؟ ئایا مه‌به‌ست له ئینتگرێیشن تاوانه‌وه‌مانه له كولتوری ئه‌وان؟
من پێم وایه تا 11ی سێپتێمبه‌ر فره‌كولتوری مه‌ترسی له‌سه‌ر نه‌بوو، به‌تایبه‌تیش له لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه هه‌موو ئاسانكاریه‌ك ده‌كرا بۆ هه‌موو ئه‌و پێویستیانه‌ی كه ڕه‌وه‌ندی هاتوو بۆ ژیانی ڕێكخراوه‌یی خۆیان پێویستیان بوو، به‌ڵام ئێستا دوای 11ی سێپتێمبه‌ر خه‌ریكن زۆرێك له‌و یارمه‌تیانه ببڕن كه ڕێكخراوه‌كان وه‌ریان ده‌گرت، هۆیه‌كه‌شی ئه‌وه‌یه گوایا ئه‌و ڕێكخراوانه ڕۆڵێكی نێگه‌تیفیان هه‌یه له‌سه‌ر ئینتگرێیشن. هۆڵه‌ندا نمونه‌یه‌كی زیندووه بۆ ئه‌و پرسه. كه له‌وانه‌یه جیاوازیێكی گه‌وره‌ی هه‌بێ له‌گه‌ڵ وڵاتانی تری وه‌كو ئه‌ڵمانیاو فه‌ره‌نساو به‌ریتانیا. وه‌كو له‌سه‌ره‌وه‌ش باسم كرد ئه‌و ڕه‌وه‌نده گه‌وره‌ترین ئازادی هه‌بوو بۆ ژیان له هه‌ر كۆڵان‌و كون‌و كه‌له‌به‌رێك كه كۆچبه‌ر خۆی ده‌یه‌ویست، تا ئه‌و ساته‌ش. به‌ڵام ده‌كرێ كۆمه‌ڵگا بێ ڕێكخستن به جێبهێڵرێ‌و هه‌رچی بێت‌و بڕوات به ئاره‌زووی خۆی هێلكه دابنێ؟ تا كه‌ی ڕه‌وه‌ندی مه‌غریبی‌و توركی‌و هی تریش شوره له ده‌وری ماڵی خۆیان دروست بكه‌ن‌و ئاگایان له هیچ ئاڵوگۆڕیه‌كی گرنگی ئه‌و وڵاته نه‌بێ؟ بۆ ده‌بێ دوای 20 یا 30 ساڵ زیاتر زمانی ئه‌وان نه‌زانن‌و نه‌توانن فۆرمێك به زمانی ئه‌وان پڕ بكه‌نه‌وه؟ بۆیه ئێنتزینگه‌ر كۆنتاكبه‌ستن له‌گه‌ڵ یه‌كتر به چاره‌سه‌رێك دا‌ده‌نێ‌ وێڕای خۆ خزاندنه ناو ڕێكخراوه مه‌ده‌نیه‌كان‌و ده‌وڵه‌تیش له‌و بواره‌وه كارو ئه‌ركه پێویستیه‌كانی خۆی ئه‌نجام بدات. له‌و حاڵه‌ته‌شدا كارو كارله‌یه‌ك كردن ده‌ره‌نجامێكی ئاسایی ئه‌و پڕۆسه‌یه كه ڕووده‌دات. پێم وانیه تاوانه‌وه‌ی هیچ كه‌مایه‌تیه‌ك هێنده ئاسان بێ، خۆ له هه‌موو شتێكیشدا حاڵه‌تی ڕێزپه‌ڕ هه‌رده‌بێ. ساڵانێكی دوورو درێژه له وڵاته‌كانی ئێمه كه‌مایه‌تی هه‌ن، ئه‌و كه‌مایه‌تیانه وێڕای ئه‌وه‌ش كه نه‌یانتوانیوه به زمانی دایكیان بخوێنن‌و ته‌عبیر له بوون‌و قه‌واره‌ی كولتوری خۆیان بكه‌ن به‌ڵام ئه‌و هه‌موو زه‌برو زه‌نگه نه‌یتوانی كۆتایی به بوونی به‌هاكانی كه‌مایه‌تیه‌كان بێنێ. پێم وابێ ئه‌گه‌ر كه‌مایه‌تیه‌كانی كۆمه‌ڵگا ڕۆژئاواییه‌كان به شێوه‌یه‌كی پۆزه‌تیفانه هاوكار بن‌و كاریگه‌ری خۆیان بسه‌لمێنن كه ئه‌وان ده‌توانن سوودیان هه‌بێ‌و زۆر شتی پۆزه‌تیف بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگایه به ئه‌نجام بگه‌یه‌نن، ده‌كرێ ئه‌و كاته قسه له هه‌ردوو حاڵه‌تی كارتێكردنی ئاڵوگۆڕ بكه‌ین. به‌ڵام ئه‌مڕۆ ڕه‌وه‌ندی مسوڵمان له قه‌یرانێكی ڕاسته‌قینه‌دا ده‌ژی. له‌لایه‌ك كۆمه‌ڵگای ڕۆژئاوا به دوژمن‌و ناحه‌زو تێكده‌ری دین‌و ئیمان ده‌ژمێرێ‌، له لایه‌كی تریش ده‌ستبه‌رداری ژیان له تاراوگه‌دا نابێت‌و بڕیارنادات بچێته‌وه زێدی باب‌و باپیرانی خۆی‌و ئیسلامه‌تی‌و ئیمان هه‌ڵبژێرێ با فه‌قیری‌و زه‌لیلیش بێ له بن ده‌ستی ڕژێمه خودسه‌ره‌كانی خۆیان. بۆیه به‌ڕای من ئیشكالیه‌ت به‌ر له‌وه‌ی له كۆمه‌ڵگای ڕۆژئاوا دابێت له ڕه‌وه‌ندی مسوڵمان د‌ایه. وه‌چه‌ی دووه‌م‌و سێیه‌می ڕه‌وه‌ندی مه‌غریبی چونكه له نێوان دوو كولتوردا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن، دووچاری دوو حاڵه‌تی ته‌واو دژ به‌یه‌ك بوونه‌ته‌وه. حاڵه‌تی (انفصام شخصی)، حاڵه‌تی ناوخۆی خێزان‌و مزگه‌وت‌و قوتابخانه‌و چایخانه‌ی مه‌غریبی، له‌گه‌ڵ سیستم‌و جاده‌و ڕێخراوو ده‌زگا هه‌مه‌جۆره‌كانی ڕۆژئاوایی‌ به هه‌موو ئه‌و ئازادیانه‌ی كه ڕۆژ تا ئێواره له‌به‌ر چاویه‌تی، له ماڵه‌وه به فیتنه‌و ناشه‌رعی‌و به‌ره‌ڵایی‌ ده‌ژمێردرێ، له‌ده‌ره‌وه‌ش پێویستی به‌و ئازادیه‌یه بۆ ئه‌وه‌ی ته‌عبیر له هه‌ست‌و نه‌ست‌و ویسته‌كانی خۆی بكات. هه‌ر دوو ئه‌و كه‌ش‌و هه‌وایه تا سه‌ر ئێسقان دژ به‌یه‌كن، ئه‌و وه‌چانه دووچاری نه‌خۆشی ده‌روونی‌و كۆمه‌ڵێك نائومێدی ده‌كات كه نایگه‌یه‌نێته ڕێگا چاره‌یه‌ك بۆ دروستكردنی ئه‌و پردانه‌ی جیاوازی له‌نێوان هه‌ردو كولتوره‌كان كه‌م ده‌كه‌نه‌وه. ئاخر هه‌ر ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌شه كه گه‌نجێكی مه‌غریبی، له دایك بووی هۆڵه‌ندا، خاوه‌ن ڕه‌گه‌زنامه‌ی هۆڵه‌ندی وا لێده‌كات نه‌توانێ ئه‌و پردانه دروست بكات، ‌ ده‌رێو ژوورێ به‌یه‌كه‌وه گرێ بدات. جیاوازیه‌كان كه‌مباكاته‌وه. پیاوێكی وه‌كو (ئه‌بو جه‌عجه‌ع)(1)یان لێ په‌یدا ده‌بێت‌و ڕۆژ تا ئێواره خه‌ریكی ناشیرین كردن‌و به گڵاوزانینی كۆمه‌ڵكاو كولتوری ڕۆژئاوایه‌و خۆیشی به هه‌ڵگری میراتی (خیر امة) ده‌زانێ‌و كار بۆ دامه‌زراندنی كۆمارێكی ئیسلامی ده‌كات له به‌لجیكاو هۆڵه‌ندا. ئاخر كه‌ی ئه‌و عه‌قڵه له ده‌سته‌واژه‌ی مولتیكولتور حاڵی ده‌بێت‌و بڕواشی پێ ده‌بێ، به‌ر له‌وه‌ی ملی ڕۆژئاواییه‌ك بۆ ئه‌و پرسه كه‌چ ببێ. ئه‌و خه‌ڵكانه ڕۆژ تا ئێواره سه‌ر‌قاڵی ئاڵۆزكردنی گۆمه‌ مه‌نده‌كانن‌و شه‌ڕی ئیسرائیل له هۆڵه‌ندا ده‌كه‌ن‌و هۆڵه‌ندا به ته‌واوكه‌رو پشتیوانی ئیسرائیل ده‌زانن. كه هۆڵه‌ندیه‌كان ئه‌و ڕاستیانه‌یان بۆ ئاشكرا بوون، فۆبیای ئیسلامیان لا بوو به واقیع‌و زانیان له ناوه‌وه ژیانیان له مه‌ترسی دایه، كوژرانی فان خۆخیش ئه‌م ڕاستیه‌ی به‌رجه‌سته كرد. بۆیه من پێم وایه له هه‌ڵومه‌رجێكی ئاوادا نه‌ك هه‌ر كۆمه‌ڵگای فره‌كولتوری به‌ڵكو كرداری ته‌ساموحیش tolerance له مه‌ترسی داده‌بێ. ئه‌وه‌ی له هۆڵه‌نده‌ش ڕووی دا له سووتاندنی مه‌كته‌ی ئیسلامی‌و چه‌ند مزگه‌وتێك پێم وایه زه‌نگی مه‌ترسی غلۆربوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای فره كولتوره‌و پرسی ته‌ساموحیش tolerance چیدی به شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها نابێته ئه‌و مومه‌ی كه به‌ر پێی مسوڵمانه‌كان ڕووناك ده‌كاته‌وه. له ئانكێته‌یه‌كدا دوای كوژرانی فان خۆخ %70 خه‌ڵك داوای ئه‌وه‌یان كردبوو كه پرسی tolerance چیدی نابێت جێی قسه‌و باس بێ له هۆڵه‌ندا.
بۆ به‌یه‌كه‌وه ژیان، وه‌رگرتن‌و به‌خشین وه‌كو سخێفه‌ر ده‌ڵێ پێویستیه‌كی بنه‌ڕه‌تیه بۆ دروست بوونی كۆمه‌ڵگایێكی فره كولتورو تۆلێرانت، وه‌كو كاك ئیحسانیش داوا ده‌كات كه ده‌بێ هه‌ردوو لا كولتوری خۆیان هه‌ڵكه‌ن، به‌ڵام چۆن هه‌ڵكردنێك؟ 11ی سێپتێمبه‌رو كوژرانی تێیۆ فان خۆخ له بناغه‌وه هه‌ژاندنی ئه‌و قه‌ڵایه بوو. بۆ سه‌رگرتنی پڕۆسه‌یه‌كی ئاوا پێویستی به گۆڕان‌و به خۆداچوونه‌وه هه‌یه. ئاخر كه‌ی باس له كاریگه‌ری دووسه‌ره ده‌كرێ كاتێك لایه‌نێك كاریگه‌ر ده‌بێت‌و لایه‌نه‌كه‌ی تر هه‌ڵوێستی نێگه‌تیف وه‌رده‌گرێت‌و نه‌ده‌یه‌وێ كاریگه‌ر بێت‌و نه كاریشی تێ بكرێ. ئه‌مه‌ش تا ڕاده‌یه‌ك ڕه‌وه‌ندی كورد ده‌گرێته‌وه. ترسێك له ناخی ڕه‌وه‌ندی مسوڵماندا هه‌یه به كوردیشه‌وه كه زۆرجاران بێمانایه. ئاخر چۆن ده‌كرێ قسه له كرانه‌وه نه‌كرێ له ناو كۆمه‌ڵگایێكی تا سه‌ر ئێسقان كراوه‌دا، كه ئه‌وه‌ش مه‌به‌ست‌و داخوازی چینێكی به‌رینی خه‌ڵكی هه‌مان ئه‌و وڵاتانه‌یه كه لێیه‌وه هاتوون. كه‌ی عه‌قلانیه‌ته ملیۆنێك مرۆڤ له هۆڵه‌ندا بیه‌وێ 15 ملیۆنه‌كه‌ی تر چاوه‌ڕێی به‌خشنده‌یی كولتورو زمانی ڕه‌وه‌ندی هاتوو بكات‌و واز له هه‌موو كاروبارو ژیانی خۆیان بێنن بۆئه‌وه‌ی عه‌ره‌بی فێر بن؟ بۆ چی؟ من خۆم وه‌ڵامه‌كه‌ی نازانم. ئه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌كه‌ش به نه‌خێر بێت خۆ ده‌بێت هه‌مان ئه‌و ڕه‌وه‌نده زمانی ئه‌وان فێر بێت‌و تێكه‌ڵی كۆمه‌ڵگای ئه‌وان بێت، مه‌به‌ستیشم له‌و تێكه‌ڵیه به مانای تاوانه‌وه نیه، به‌ڵكو به مانای چوونه ناویان‌و ده‌سپێكردنی پڕۆسه‌ی ناسینیان‌و خۆناساندنیش. كاتێك منێكی مسوڵمان ژیان له كۆمه‌ڵگایێكی كریستیان هه‌ڵده‌بژێرم ده‌بێ چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ش بم به شێوه‌یه‌كی سیستماتیك له هه‌موو به‌یه‌ك گه‌یشتنێك‌دا له‌لایه‌ن ئافره‌ته‌وه تۆقه‌م له‌گه‌ڵ بكرێ. نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده به‌ڵكو دووچاری یه‌كتر ماچكردنیش ببین له‌گه‌ڵ ئافره‌ت. بۆیه‌ش كه ئیمامێكی مه‌غریبی تۆقه له‌گه‌ڵ فێردۆنك وه‌زیری ئینته‌گرێیشن ناكات له به‌رامبه‌ر چاوی كامێڕاو له‌سه‌ر شاشه زیندوه‌كان ده‌بێ ئه‌و ڕووداوه چ كاریگه‌ریه‌ك له‌ ناو ده‌روونی ته‌ماشه‌ڤانانی هۆڵه‌ندی به‌جێبهێڵێ. جارێكیش هه‌‌ر ده‌بێ دووچاری هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ی ته‌مه‌ن ‌ببیت‌و به نه‌زانین گۆشتی به‌راز بخۆیت. ئه‌وه‌ی له ده‌وری كوره‌ بێت ده‌بێ چاوه‌ڕێی پڕوشكه‌ش بكات. لێره‌دا مه‌به‌ستم ئه‌وه‌نیه ده‌سبه‌رداری كولتوری خۆمان بین. من باس له مرۆڤ ده‌كه‌م، باس له كاریگه‌ری ئاڵوگۆڕ ده‌كه‌م، باس له‌و په‌یوه‌ندیه ده‌كه‌م كه پێویسته ببێ، ناكرێ له وڵاتێكدا بژیت‌و ده‌رگاو شیپانه‌كان له‌سه‌ر خۆت داخه‌یت. ناكرێ له وڵاتی ئه‌وان بژین‌و ئه‌وانیشمان به‌لاوه گڵاو بێت. ئه‌مه ئیشكالیه‌تێكه پێویستی به قسه لێكردنی جیددی هه‌یه. پێویستمان به‌وه‌یه داخۆ ئێمه باس له‌ كام كولتور ده‌كه‌ین؟ ئه‌و كولتوره‌ی كه سه‌ربڕین به ڕه‌وا ده‌زانێ؟ ئه‌و كولتوره‌ی كه ڕای به‌رامبه‌ر هه‌ر چیه‌ك بێ به بڤه تێده‌گات‌و بڕیاری ژیان لێسه‌ندنه‌وه‌ی ده‌دات؟ ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له كولتور مزگه‌و‌ت‌و نوێژكردن‌و فێربوونی زمانی دایك‌و زیندوكردنه‌وه‌ی بۆنه‌و ڕۆژه نه‌ته‌وه‌ییه‌كان بێ ئه‌وه‌یان پێم وانیه تا ئه‌و ساته‌ش قسه‌ له‌سه‌ر قه‌ده‌غه‌كردن‌و ڕێلێگرتنی درابێ. ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له كولتور وازهێنانی زۆرینه‌ی خه‌ڵكی ڕه‌سه‌نی ئه‌و وڵاته بێ له كولتوری خۆیان بۆ ڕه‌وه‌ندێكی كه‌مینه‌ی تازه هاتوو، پێم وابێ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ش له جێی ئه‌وان بواین قبوڵمان نه‌ده‌كرد. ده‌كه‌واته ده‌بێ ڕێگاچاره‌یه‌كی میانه‌ڕه‌و بۆ ئه‌و پرسه بێته پێشه‌وه. باشه بۆ ده‌بێ له سه‌دا حه‌فتای به‌ندی‌و گیراوان له وڵاتێكی وه‌كو هۆڵه‌ندا ڕه‌و‌ه‌ندی مسوڵمان بێ، ڕێژه‌ی 80% ئه‌و گیراوانه‌ش مه‌غریبی‌و ئینجا تورك‌ بن‌و ئینجا كه‌مایه‌تیه‌كانی تر. بۆیه كه داده‌به‌زینه ناو واقیعی كۆمه‌ڵگا زۆر به ئاشكرایی ئیشكالیه‌ته‌كه ده‌دۆزرێته‌وه. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش من ناڵێم مرۆڤی ڕۆژئاوا هه‌موویان فریشته‌ن‌و باوه‌شیان بۆ په‌نابه‌ران كردۆته‌وه، له‌ڕووی یاساو پێشوازی خه‌ڵك تا ئه‌و چه‌ند ساڵانه‌ی دوای وابوو، په‌نابه‌ر زۆر به ئاسانی شوێنی خۆی له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌دا ده‌كرده‌وه، به‌ڵام دوای ڕوداوه‌كان‌و به خۆداچوونه‌وه‌ی خه‌ڵكی ئه‌و وڵاتانه‌ هه‌ستیان به مه‌ترسی كردوو ئیتر له بێگانه سڵه‌مینه‌وه به تایبه‌تیش بێگانه‌ی مسوڵمان. له هه‌مان كاتیش‌دا ده‌توانم ئه‌وه‌ بڵێم تا ئێستاش من هیوا بڕ نیم، به‌مه‌رجی ئه‌وه‌ی ئه‌و ڕه‌وه‌نده توندڕه‌وه‌ له‌سه‌ر كه‌ڵه‌داره به‌رزه‌كان دابه‌زێت‌و بڕوا به پێكه‌وه ژیان بێنێ مادام ده‌یه‌وێ له‌و وڵاتانه ژیان به‌سه‌ر به‌رێ، یا ئه‌وه‌تا كۆچ‌و كۆچباری تێكبنێ‌و بگه‌‌ڕێته‌وه وڵاتی خۆی.
بۆیه له ئاكامی ئه‌و بارودۆخه ناله‌باره‌دا له‌مه‌ودوا یاسایه‌كان به گشتی توندو تیژ ده‌بن. تێڕوانینی خه‌ڵك، مه‌به‌ستم زۆرینه‌ی خه‌ڵك خراپ ده‌بێ. كه تا ئه‌مڕۆ كه‌مینه‌یه‌ك تێڕوانینیان نێگه‌تیف بوو. ڕه‌وه‌ندی مسوڵمان ئه‌ركێكی زۆری له‌سه‌ر شانه بۆ ئه‌وه‌ی كار له‌سه‌ر ڕه‌شكردنه‌وه‌ی خاڵه نێگه‌تیفه‌كان بكات‌و به كرداریش هه‌وڵ ده‌ن به‌شدار بن له خۆشی‌و ناخۆشیه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌و ترسه‌كان بڕه‌وێننه‌وه. ئه‌و كارانه‌ش هه‌موویان به ڕه‌وه‌ندێكی ئه‌كتیف‌و چالاك ده‌كرێن‌، پێویسته بسه‌لمێنن كه ئه‌وان دیوی چالاك‌و سپیشیان هه‌یه‌و ده‌كرێ وه‌ده‌ر بكه‌وێ.

24.11.04

کۆمه‌ڵگه‌ی فره‌کولتوور خه‌ونه‌ یان خه‌یاڵ؟

زۆربه‌مان ماوه‌یه‌کی باشه‌ له‌ تاراوگه‌ ده‌ژین و که‌م تا زۆر به‌ کێشه‌ و گیروگرفته‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ میوانداره‌کانمان ئاشناین.
زۆربه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ پیشه‌سازیه‌ پێشکه‌وتووه‌کانی ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکا ماوه‌یه‌کی دووروودرێژه‌ ناچارن ده‌ستوپه‌نجه‌یان له‌گه‌ڵ گرفتی کۆچبه‌راندا گه‌رمکه‌ن. له‌زۆربه‌ی ئه‌م کۆمه‌ڵگایانه‌دا کاره‌که‌ له‌و سنووره‌ ره‌تیداوه‌ که‌ به‌ گرفتێکی کاتی و سنووردار سه‌یریبکرێت. بۆیه‌ بابه‌تی کۆمه‌ڵگه‌ی فره‌کولتوور ده‌مێکه‌ بۆته‌ باسی گه‌رمی سه‌ر خوانه‌کان. وه‌ک زۆربه‌ی گرفت و کێشه‌ هاوشێوه‌کانی، فره‌کولتووریش لایه‌نگر و نه‌یاری خۆی هه‌ن. هه‌ر له‌ دوژمنانی سه‌رسه‌خت و توندی فره‌کولتووری و ده‌رگاواڵاییه‌وه‌ بگره‌ تا عاشقانی فره‌کولتووری و له‌وش به‌ولاوه‌تر دیتنی فره‌کولتووری وه‌ک ده‌رمانی گه‌لێک ده‌ردان به‌رچاو ده‌که‌ون.
له‌گه‌ڵ رووداره‌کانی ئه‌م دواییه‌ی هۆڵه‌ندا، ئه‌وا خه‌ریکه‌ باسه‌که‌ گه‌رمتر و پرس و پرسیاره‌کان گه‌وره‌تر و به‌رفره‌وانتر ده‌بن.
پرسیاری من ئه‌وه‌ نییه‌، که‌ ئاخۆ فره‌کولتووری باش یان خراپه‌ و بارێکی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌بار یان ناله‌باره‌. به‌ڵکو پرسیاری من ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا ئه‌سله‌ن ده‌کرێ له‌هه‌لومه‌رجێکی جیهانی وه‌ک ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆدا کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی فره‌کولتوورمان هه‌بێت، یان ئه‌مه‌ کارێکی ئه‌سته‌م و نه‌شیاوه‌؟ ئایا مولتی کولتی خه‌ونێکه‌ ده‌کرێ بێته‌دی یان خه‌یاڵێکی بێبنه‌مایه‌ و له‌ جیهانێکدا، که‌ کولتووره‌کان له‌سه‌ر بنه‌مای حه‌زی باڵاده‌ستی، تواندنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی دیکه‌ و ململانێی کولتووری به‌ڕێوه‌ده‌چێت، بوونی مه‌حاڵه‌؟
تاچه‌نده‌ ده‌توانین باس له‌ فره‌کولتووریی بکه‌ین له‌ کاتێکدا مه‌رجێکی سه‌ره‌کی جێبوونه‌وه‌مان له‌م کۆمه‌ڵگایانه‌دا. توانه‌وه‌یه‌‌ له‌ناو‌ کولتووری ئه‌واندا و integration کلیلی چوونه‌ژووره‌وه‌مانه‌؟
ئایا ته‌ساموح tolerance له‌خۆیدا مانایه‌کی ده‌ربڕینی خاوه‌نماڵێتی ئه‌و و میوانبوونی منی هه‌ڵنه‌گرتووه‌‌؟
مه‌گه‌ر مانای فره‌کولتووری، له‌پاڵیه‌کداژیان و پێکه‌وه‌هه‌ڵکردنیی کولتووره‌ جۆراوجۆره‌کان نییه‌، ئه‌گه‌روایه‌ بۆ ده‌بێ من ده‌ستبه‌رداری کولتووری خۆم بم و بچمه‌ ناو دونیای ئه‌وانه‌وه‌؟
ئایا رێژه‌یبوونی کولتووری، هه‌م لای «کۆچبه‌ران» و هه‌م لای «داڵده‌ده‌رانیان»، تا ئه‌و شوێنه‌ رۆیشتووه‌، که‌ چیدی ئه‌وانی دیکه‌ دۆزه‌خ نه‌بن؟
پێموایه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ به‌باشی له‌ ئه‌گه‌ر یان نه‌شیانی هاتنه‌دی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی فره‌کولتوور بدوێین، ده‌بێ پێشوه‌خت ئه‌م پرسیارانه‌ و ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ش تاووتوێکه‌ین که‌ ئه‌مڕۆی کۆمه‌ڵگه‌ پێشکه‌وتوه‌کان پێیگه‌یشتووه‌.

21.11.04

سێ لینکی به‌که‌ڵک

فه‌رموون ئه‌مه‌ش سێ لینکی‌ به‌که‌ڵک:
- SocioSite
ئه‌مه‌یان ئه‌درێسی سایتێکی هۆڵه‌ندیه‌ که‌ زانیاری و تێکست و لینکی باشی سه‌باره‌ت به‌ ناودارانی کۆمه‌ڵناسی تێدان. تێکسته‌کانیش به‌ زمانی جۆراوجۆرن.
- Sociological Research Online
ئه‌مه‌یان وێب-ئه‌درێسی گۆڤارێکی وه‌رزی ئۆنلاینی کۆمه‌ڵناسیه‌. بۆ ئه‌وانه‌ی که‌ به‌ ئینگلیزیه‌که‌یان ده‌ره‌قه‌تی ئه‌و جۆره‌ تێکستانه‌ دێن، شتی به‌که‌ڵکی باشی تێدایه‌.
- Soziale Systeme
ئه‌مه‌شیان ئه‌درێسی سایتێکی ئه‌ڵمانی تایبه‌ت به‌ سیستێم-تیۆریه‌. به‌داخه‌وه‌ له‌ هه‌ر ژماره‌یه‌کی گۆڤاره‌که‌ ته‌نیا یه‌ک بابه‌ت له‌ وێدا بڵاوده‌کرێته‌وه‌، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ده‌توانم بڵێم، سه‌باره‌ت به‌ سیستێم-تیۆری و به‌ هه‌ردوو زمانی ئینگلیزی و ئه‌ڵمانی نووسراوی به‌که‌ڵکی تێدان.
هیوادارم سوودیان لێوه‌رگرن.

20.11.04

فۆڕمات

کاک زه‌ڵمی ده‌ تۆش به‌خێرهاتی.
داوای لێبووردنم هه‌م له‌ تۆ و هه‌م له‌ کاک باخه‌وانیش هه‌یه‌، که‌ ناچاربووم ده‌سکاری فۆرماتی په‌یامه‌کانتان بکه‌م.
من پێمباشه‌ فۆڕماتی په‌یامه‌کان هه‌موویان وه‌ک یه‌ک بێت، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر هاوڕان له‌گه‌ڵم، تکایه‌ که‌ په‌یامه‌کانتان له‌ بڵۆگێر کۆپیکرد، ده‌سکاریان مه‌که‌ن و هه‌روه‌ک خۆیان بڵاویانکه‌نه‌وه‌. له‌وانه‌یه‌ له‌وێ ناش ده‌رنه‌که‌ون، به‌ڵام دواتر خۆیان چاکده‌بن و فۆڕمی چوارچێوه‌که‌ وه‌رده‌گرن و هه‌موویان وه‌ک یه‌ک ده‌بن. ئه‌وا چه‌ند خاڵێکیشم بۆ نووسینه‌که‌ت دانان، به‌ڵام هێشتاش خاڵبه‌ندی ته‌واوی نییه‌.
ئه‌گه‌ریش ئێوه‌ پێتان باشه‌، په‌یامه‌کان هه‌مه‌جۆر و فره‌فۆڕمات بن، ئه‌وا ئاگادارمکه‌نه‌وه‌ با وه‌ک خۆیان لێکه‌مه‌وه‌.
کاک مه‌لازاده‌، چه‌ند ئه‌ندامێکی دیکه‌ش بۆ بڵاگه‌که‌مان زیادبوون، به‌ڵام نازانم بۆ هیچ ده‌نگیان نییه‌؟
سه‌باره‌ت به‌ پێشنیاره‌که‌تان، منیش پێم خراپ نییه‌، به‌ڵام له‌به‌ر بابه‌تی زۆر بیرم ناپڕژێته‌سه‌ر هیچ شتێکی دیاریکراو. جا ئه‌گه‌ر خۆتان شتێکتان به‌خه‌یاڵدا دێت، ده‌ی ناوی خوای لێبێنن.

19.11.04

وه‌ك ده‌ستپێك

پاش سڵاوم،
زۆرجار ده‌وترێت جیهان بوه‌ته‌ گوندێكی بچوك به‌ڵام ئه‌م گونده‌ كێه‌یه‌ ئاغاو میری؟ پاشان كێ به‌ركاره‌ و كێ به‌رهه‌مهێنه‌ر؟
لێره‌وه‌ ده‌مه‌وێت ئه‌و پرسیاره‌ ساده‌ بۆروژێنم كه‌گڵۆباڵیزه‌یشن چ نییه‌ جگه‌ له‌ كۆمنیكه‌یشن و په‌یوه‌ندیه‌كان؛ ئیدی په‌یوه‌ندی بازرگان و بسزنزمان و كۆمپانیا فره‌ ره‌گه‌زه‌كان بێت یاخود چاتی بێمانای دوو هه‌رزه‌ ئیدی هه‌رزه‌ی عه‌قڵی بێت یا بایلۆجی. یاخود ئه‌ودیارده‌ نۆێ ی ره‌یپ كردن اغتصابله‌ رێگه‌ی چاته‌كانه‌وه‌ به‌تایبه‌تی ده‌رهه‌ق به‌ گه‌نج ومنداڵ ئه‌مه‌ش دیسانه‌وه‌ ده‌مانباته‌وه‌ سه‌ر یه‌كێكی دی له‌گرفته‌كانی مۆدێرنه‌ته‌ كه‌ هه‌رده‌م داهێنانێك سه‌رهه‌ڵنادات به‌شۆێنیدا ده‌یان گرفتی تر دێنێت له‌ته‌ك خۆی؛ بۆیه‌ بۆ مرۆڤی هوشیار هه‌رده‌م شته‌كان به‌ئاڵۆز ده‌بێنێت گه‌رچی زۆر جاران به‌ ره‌شبینی و بگره‌ پاسیڤیش ناوزه‌د ده‌كرێن له‌ڵایه‌ن ده‌سه‌ڵاتگه‌راو له‌ۆێشه‌وه‌ داده‌به‌زێت بۆئاستی خه‌ڵكی بۆ ئه‌وه‌ی ده‌نگی ره‌خنه‌ بكوژرێت.
به‌هه‌رحاڵ بۆئه‌وه‌ی سه‌رله‌كه‌س نه‌شێۆێنم وابزانێت تۆێژینه‌وه‌یه‌ك له‌مه‌ڕ ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌خۆێنێته‌وه‌، نه‌خێر به‌ڵكو مه‌به‌ستمه‌ ته‌نها لێره‌وه‌ ده‌ستخۆشی له‌كاك ئیحسان بكه‌م بۆ كردنه‌وه‌ی كه‌ناڵێكی دی له‌ كۆمنیكه‌یشن، چونكه‌ ناشوكری نه‌بێت نه‌ك هه‌ر له‌به‌ر فاكته‌ری مه‌عریفی و رۆشنبیریی بگره‌ مه‌جلیس و چاته‌ رۆژانه‌كان هێنده‌ بێزار كه‌رن زۆر جار مرۆڤ بێده‌نگی پێ چاتره‌ ئه‌م كه‌ناڵه‌ ده‌كرێت دوانگه‌یه‌كی له‌باربێت بۆ راگۆرینه‌وه‌ و دواندنی یه‌كدی له‌مه‌ر كێشه‌كان یاخود گۆرینه‌وه‌ی زانیاریه‌كان وه‌ك هه‌ندێك ئه‌م سه‌رده مه‌ به چاخی زانیاریه‌كان، پێناسه‌ده‌كه‌ن.
وه‌ك پێشنیاركی ساده‌ش بۆ كاره‌كه‌ی كاك احسان، پێم باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ره‌وتێكی ته‌قلیدی وه‌رنه‌گرێت ئه‌م پڵاگه‌ هه‌رجاره‌و پرس و بابه‌تێك بخه‌ینه‌ روومشتو مڕی خۆمانی لێوه‌ بكه‌ین ئیتر به‌پێی كات.
ببورن موشكیله‌ی خاڵم هه‌یه‌له‌ فۆنته‌كانم بۆیه‌ خاڵبه‌ندیم ته‌واو نییه.‌‌‌

16.11.04

ڕه‌خنه‌کانی کاک مالازاده‌

سڵاو له‌هه‌مولایه‌ک،
وابۆ یه‌که‌مجار سه‌رده‌که‌م به‌ماڵی کاک احساندا. ئه‌م دوو دێڕه‌بچووکه‌ ته‌نها بۆ تاقیکردنه‌وه‌ده‌نووسم. کاک مه‌لازاده‌ ڕه‌خنه‌کانم خوێندیته‌وه‌. سه‌ره‌تا ده‌ستخۆشیت لێده‌که‌م له‌وه‌ی که‌ڕه‌خنه‌ت گرتوه‌، چونکه‌ خودی ڕه‌خنه‌گرتن به‌هایه‌! له‌ کاتێکی گونجاودا هه‌ندێک تێبینی له‌سه‌ر تێبینیه‌کانت ده‌نوسم.
سوپاس بۆ کاک احسان؛به‌راستی ده‌کرێت ئه‌مه‌ ببێته‌ پانتاییه‌کی موته‌وازیع بۆ گوتوگۆی به‌که‌ڵک.
هه‌رشادبن

كۆمۆنیكاسی

ده‌زانن 17ی مایۆ ڕۆژی تێله‌كۆمۆنیكاسیه؟
یه‌كێك له گرنگترین فاكته‌ره‌كانی سه‌ركه‌وتنی هه‌ر مرۆڤێك له ژیانیدا ئه‌وه‌یه بزانێ چی ده‌وێ له ژیان. ئه‌وه‌ی بتوانێ ئه‌و پرسیاره وه‌ڵام بداته‌وه گومانم له‌وه‌ش نامێنێ كه ئینته‌رنێت یا هه‌ر ئامرازێكی تر بۆ چی به‌كاردێنێ. له كۆنه‌وه گوتراوه: ئه‌وه‌ی بزانێ كاری چیه، هه‌میشه قسه‌ی كه‌م ده‌بێت. بۆیه ئه‌و گۆته‌یه ده‌توانین بكه‌ین به بناغه‌یه‌ك بۆ شتی تریش‌و ده‌ڵێم ئه‌وه‌ی بزانێ كاری چیه، ده‌زانێ ئینته‌رنێت بۆ به‌كار دێنێ.
له ڕۆژگاری ئه‌مڕۆمان‌دا كۆمۆنیكاسی یه‌كێكه له زانسته هه‌ره گرنگه‌كان‌و سه‌ركه‌وتنی كۆمه‌ڵێك زانستی گرنگ به تایبه‌تیش به‌ڕێوه‌بردن په‌یوه‌سته به پسپۆری له كۆمۆنیكاسی.
ئێمه‌ی كوردو هه‌موو ئه‌و گه‌لانه‌ی دراوسێشمان‌و جیهانی سیوسێیه‌میش ئه‌گه‌ر نه‌مانتوانیبێ
داهێنانێكیش بكه‌ین، ئه‌وا نه‌شمانتوانیوه به تایبه‌تیش تا هه‌نوكه ئه‌و ئامرازه گرنگانه وه‌كو پێویست سوود لێ ببینین. یا زۆر جار بۆ پێچه‌وانه‌ی ئه‌ركی خۆی به‌كاری دێنین، بۆ نمونه بۆ شه‌ره جنێو وه‌كو ئه‌وه‌ی له پالتالك هه‌یه.
حه‌قی خۆیه‌تی لێكۆڵینه‌وه‌ی گرنگ له‌و بواره بكرێن. هه‌وره‌كو حه‌قی خۆشیه‌تی زانیاری زاترو پێویست له‌سه‌ر ئینته‌رنێت بخرێته سه‌ر ئینته‌رنێت، نه‌ك بۆ شێوه‌ی به‌كارهێنانی، چونكه به‌كارهێنان پرسێك نیه، هه‌موو كه‌سێك له ده‌رفه‌تێكی بچكۆڵه‌شدا ده‌توانێت فێری ئه‌و زانسته ببێ. هه‌رهیچ نه‌بێ به زۆر به‌كارهێنانی. به‌ڵام ئینته‌رنێت بۆ چی به‌كار دێت؟ ئه‌و پێویستیانه چین كه ده‌توانین له‌ڕێی ئینته‌رنێت به جێیان بێنین. ڕاسته بۆ سیاسه‌ت‌و سیاسه‌ت بازی خه‌ڵكێكی زۆر زورانبازی تیادا ده‌كات. بۆ كۆبوونه‌وه به‌كاری دێنن. بۆ كۆمه‌ڵێك ئامانجی سیاسی، به‌ڵام ئه‌مه یه‌ك ئامانجی بچكۆ‌ڵه‌یه. ئینته‌رنێت ده‌توانرێ به شێوه‌یه‌كی زۆر باش بۆ بازرگانی‌و خوێندن‌و په‌روه‌رده‌و كۆمه‌ڵێك شتی تر به‌كار بێ. خه‌ڵكێكی زۆر له ماڵه‌وه داده‌نیشن‌و ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌بن، ته‌نها له ڕێی ئینته‌رنێت.
ئه‌وانه‌ی كاریان نیه، ته‌نها له ماڵه‌وه داده‌نیشن ده‌رفه‌تی گه‌وره‌یان هه‌یه ئه‌و ئامرازه به نرخه بۆ كۆمه‌ڵێك پێویستی گرنگ به كار بێنن. پێویسته بگه‌ڕێن‌و بپرسن‌و كۆڵنه‌ده‌ن. ئه‌وانه‌ش كه شاره‌زان‌و پسپۆرن له سوودو قازانجه‌كانی ئینته‌رنێت ده‌زانن پێویسته زانیاریه‌كانیان بخه‌نه سه‌ر ماڵپه‌ڕه‌كان به زمانی كوردی بۆ ئه‌وه‌ی سوودی لێ ببینن.
وای لێهاتووه بڵێم ئه‌گه‌ر ئینته‌رنێت نه‌مێنێ كه‌س عانه‌یه‌كی سووتاویش به كۆمپوته‌ر نادا، زۆرێك له پێویستیه‌كانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دا.
ده‌ڵێن بۆ دووهه‌زارو ده ده‌بێ هه‌موو خه‌ڵكی له‌سه‌رانسه‌ری دونیا ئۆن لاین (on line) بن، دوكان‌و كۆمپانیا‌و سه‌فه‌ری بازرگانی به ته‌واوه‌تی پێویستی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن. هه‌موو كاره‌كان له ڕێی ئینته‌رنێت ده‌بن. ئه‌گه‌ر چی من گومانم له‌و قسه‌یه هه‌یه، چونكه پێموایه زه‌حمه‌ته بۆ 2010 زۆربه‌ی گونده‌كانی كوردستان ئینته‌رنێتیان بگاتێ. خۆ ئه‌گه‌ر بگاته هێندێكیشیان، بێ گومان بۆ مه‌به‌ستی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی به‌كاری ناهێنن. له‌وا‌نه‌یه ئه‌و كات شه‌ڕی ناوخۆ بگوازنه‌وه ناو ئینته‌رنێت. هه‌ندێك ماڵپه‌ڕ كه‌سك‌و هه‌ندێكیش زه‌رد. خۆ ئێستاش هه‌روایه.
ده‌ی با چاوه‌ڕێ بین!

15.11.04

کۆچبه‌ران و ئینته‌رنێت

ده‌ڵێم هه‌ر یه‌کێک له‌ ئێمه‌ ئینته‌رنێت بۆ مه‌به‌ستێک به‌کاردێنین و به‌جۆرێکی تایبه‌ت مامه‌ڵه‌ و هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵدا ده‌که‌ین. هێندێکمان وه‌ک ئامراز و پێداویستییه‌کی کاری رۆژانه‌ و کارکردن به‌کاریدێنین و هێنێکیشمان بۆ کات به‌سه‌ربردن، هێندێکمان له‌ ئینته‌رنێتدا به‌دوای زانیاریدا ده‌گه‌ڕێین و هێندێکیشمان به‌دوای گۆرانی و مۆسیقادا، ژنان جۆرێک مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئینته‌رنێتدا ده‌که‌ن و پیاوان جۆرێکی دیکه‌، گه‌نجان زیاتر کات له‌ ئینته‌رنێتدا به‌سه‌رده‌به‌ن و به‌ساڵاچوان که‌متر، خه‌ڵکانێکی زۆر متمانه‌ به‌ سه‌ودای ناو ئینته‌رنێت ناکه‌ن و که‌چی خه‌ڵکێکی دیکه‌ی زۆریش له‌وێدا بازاڕی خۆیان دۆزیوه‌ته‌وه‌. ئه‌مانه‌ و چه‌ندین ده‌سته‌به‌ندی دیکه‌ی له‌مجۆره‌.
له‌و بڕوایه‌دام بتوانین باس له‌ ده‌سته‌به‌ندییه‌کی تایبه‌تی دیکه‌ش بکه‌ین، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ی له‌ وڵاتانی دیکه‌وه‌ هاتوو بۆ ئه‌روپا و رۆژئاواش جۆرێکی تایبه‌ت و جیا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئینته‌رنێتدا ده‌که‌ین، که‌‌ له‌زۆر ڕووه‌وه‌ له‌وه‌ی کۆنه‌ نیشته‌جێیانی ئه‌م وڵاتانه‌ جیایه‌. سه‌لماندن و به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ بۆ ئه‌م بۆچوونه‌م له‌وانه‌یه‌ کارێکی هێنده‌ ئاسان نه‌بێت، ئه‌ویش به‌هۆی به‌ربڵاوی، زۆری و تێکچڕژاویی ئه‌و دابه‌شکردن و ده‌سته‌به‌ندیانه‌یه‌. هه‌ر بۆنموونه‌ من پێموایه‌، زۆرێک له‌ ئێمه‌مانان وه‌ک ئه‌وروپیه‌کان ئینته‌رنێت وه‌ک ئامرازێکی په‌یوه‌ندیکردن به‌کارده‌به‌ین، به‌ڵام ئایا جۆری په‌یوه‌ندیه‌کانمان یه‌کن؟ ئایا په‌یوه‌ندیه‌ ئۆنلاینه‌کانی ئێمه‌ زیاتر درێژه‌ی په‌ویوه‌ندیه‌ ئۆفلاینه‌کانمان نین و هی ئه‌وان که‌متر؟
نموونه‌یه‌کی دیکه‌: ده‌مێکه‌ ئه‌مه‌ریکی و ئه‌وروپیه‌کان له‌ بیری ئه‌وه‌دان که‌ شه‌که‌ت و سڕبوونی دیموکراتیه‌که‌یان له‌ڕێی ئینته‌رنێته‌وه‌ چاره‌سه‌رکه‌ن، که‌چی تا ئێستا سه‌که‌وتنێکی ئه‌وتۆیان وه‌ده‌ستنه‌هێناوه‌. که‌چی بۆ گه‌لێکی وه‌ک ئێمه‌ی کورد و هه‌روا بۆ گه‌لانێکی زۆری دیکه‌ی دونیا، زۆر جاران باسی تێبیتیه‌کانی چین ده‌کرێت، ئینته‌رنێت چه‌کێکی کارایه‌ و بازاڕی سیاسه‌تمان له‌ ئینته‌رنێتدا له‌ زۆرێک له‌ کۆمه‌ڵگا پێشکه‌وتووه‌کان (ئه‌گه‌ر کاری به‌ڕێوه‌بردنی لێده‌رکه‌ین) گه‌رمتره‌.
پێموایه‌ ده‌کرێ کاری زۆر له‌م بواره‌دا بکرێت و هه‌وڵی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیارانه‌ و پرسیاری زۆری دیکه‌ی له‌مجۆره‌ بدرێت. ئه‌مه‌ش زیاتر کاری ئێمپیری ده‌خوازێت و کاتێکی باشیشی ده‌وێت.

11.11.04

ئای چه‌ند دڵخۆش ده‌بم‌ كه له‌گه‌ڵ ڕه‌گی وشه‌دا ڕووده‌چم‌و باوه‌شه تاریكه‌كه‌ی ژێر گڵ به چڕنوكه تیژه‌كانم هه‌ڵده‌كێڵم‌و جارێكی تریش به ناخی ڕه‌گه باریكه‌كانا به‌ره‌و دونیای فراوانی گه‌ڵای وشه‌كان هه‌ڵده‌كشێمه‌وه، له وێوه بڕیار ده‌ده‌م ببم به چۆن به‌رهه‌مێك، له هه‌ر خانه‌یه‌ك له خانه‌كانی ئه‌و گه‌ڵایانه‌دا خیوه‌تگایه‌ك هه‌ڵده‌ده‌م‌و ده‌یانكه‌م به مه‌نزڵگای تام‌و بۆنه‌كان، یا ئه‌زموونگه‌ی قه‌ڵاچۆكردنی هه‌م‌و ئه‌و مشه‌خۆرانه‌ی سه‌رقاڵی خۆر هه‌ڵمژینن له گه‌ردنی ئه‌و په‌لوپۆیانه‌ی ڕوو له ئاسمانن، یا ئه‌و چاوگانه‌ی تا ئه‌مڕۆش ڕیزیان گرتووه‌و له سكونێكی كازیوه‌ ئاسادا دێنه سه‌ر زه‌وی، ڕسته له دوای ڕسته مانا ده‌چڕن، سه‌ره‌تای گۆڕانێكی ترو زه‌مه‌نێكی تر له‌و ڕوچوونه‌دا ده‌سپێده‌كات.



ئه‌م وێببڵاگه بۆ؟

ئه‌م وێببڵاگه بۆ؟
به چاكی ده‌زانم سه‌ره‌تای ئه‌و كورته نوسینه‌م به‌و پرسیاره ده‌ست پێبكه‌م:
ئایا ڕوانین وه‌كو وێببڵاگێك به‌رچاومان تێر ده‌كات؟ برسیه‌تیمان ده‌شكێنێ؟ یا باشتر بڵێم ئه‌و كاریگه‌ریه چیه كه ماڵپه‌ڕێكی وه‌كو ڕوانین یا وێببڵاگێكی ئاوا به جێی ده‌هێڵێ. هه‌ڵبه‌ت به‌ له‌به‌ر چاوگرتن‌و سوپاسگوزاری بۆ ئه‌و ماندووبوونه‌ی كه به‌ڕێوه‌به‌ری ماڵپه‌ڕه‌كه‌و وێببڵاگه‌كه‌ ده‌یكێشێ‌و شه‌ونخونی له‌گه‌ڵدا ده‌كات.
ماوه‌یه‌كه بیر له‌و پاوانكاریه ده‌كه‌مه‌وه كه هه‌ندێ ڕۆژنامه‌و گۆڤار بۆخۆیان دروست كردووه‌و چیتر ئه‌و پانتاییه فراوانه نین بۆ هه‌موو نوسه‌رو ڕۆژنامه‌نووسان. دیاره قه‌ده‌ری كۆمه‌ڵێك نوسه‌رو ڕوژنامه‌نووس وایه كه به ته‌نیا بن، یا حه‌ز به كاری ڕێكخراوه‌یی‌و بازنه داخراوه‌كان نه‌كه‌ن. به‌ڵام هه‌دوو ڕوانین پانتاییێكی ئه‌گه‌ر بچكۆله‌ش بن، ئایا هه‌ر له ئاستی خواست‌و توانای ئێمه‌دا نیه؟
هه‌ڵبه‌ت ڕوانین وه‌كو ماڵپه‌ڕ بۆشاییێكی پڕكردۆته‌وه ئه‌گه‌ر بچكۆڵه‌ش بێ بۆ په‌خش‌كردنی ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه كۆمه‌ڵێك نوسه‌ر ده‌ینوسن‌و له‌وێ بڵاویده‌كه‌نه‌وه. به‌ڵام ده‌بێ دانیش به‌وه‌دا بنێین كه ئه‌و ماڵپه‌ڕه‌ تا ئه‌و ساته‌وه‌خته‌ش هه‌ر سنوورداره‌و له كۆمه‌ڵێكی نوخبه به‌ده‌ر پێناچێ به زۆر فراوانی بخوێنرێته‌وه.
ده‌كرێ بڵێین وێببڵاگی روانین پانتاییه‌كی تری بچكۆڵه‌یه بۆ ڕاگۆڕینه‌وه‌، ئه‌لته‌رناتیفێكه بۆ ئامرازه‌كانی تری كۆنتاك‌و كۆمۆنیكاسی. به‌ڵام هه‌رگیز ئه‌و پانتاییه نیه كه زۆربه‌مان خه‌ونی پێوه ده‌بینین. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش ده‌بینم ئه‌وه زیاتر له ده ڕۆژێكه ئه‌كتیڤ كراوه‌و پێناچێ ئه‌وانه‌ی كه كلیلی كردنه‌وه‌ی چوونه‌ژووریان به‌ده‌سته تا ئێستا وه‌كو پێویست سه‌ریان پێداكردبێ‌و ته‌نانه‌ت كۆمه‌نتارێكیشیان تیادا نوسیبێ. ئه‌مه‌ش یه‌ك پرسیار لای من دروست ده‌كات ئه‌ویش هه‌ر به‌رچاو تێر نه‌بوونی ئه‌و هه‌ڤاڵانه‌یه به‌و وێببڵاگه یان به گرنگ نه‌زانینیانه؟
ئه‌گه‌ر هه‌موومان پیاسه‌یه‌ك به ناو وێببڵاگ‌و ماڵپه‌ڕو لاپه‌ڕه ئینته‌رنێته‌كانی تر، نه‌ك هه‌ر عه‌ره‌ب‌و فارس‌و تادوایی، به‌ڵكو هی ئه‌وڕوپیه‌كانیش زۆر باش چالاك بوونی ئه‌و خه‌ڵكانه‌و ته‌نانه‌ت خه‌ڵكی نوسه‌رو بیریارو ڕۆژنامه‌نوسه‌كانیشیان ده‌بینین كه چه‌ند سوورن له‌سه‌ر گه‌یاندنی ڕاوبۆچوونی خۆیان‌و ده‌ركه‌وتنیان. ئه‌و خۆده‌رخستنه زۆرجاران لای ئێمه ڕه‌فتارێكی نه‌رێتیه‌و به سه‌یر ته‌ماشای ده‌كرێ. به‌ڵام لای ڕۆژئاواییه‌كان زۆر گرنگه هه‌موو یه‌كێك له هه‌موو ڕوووداوو كاروبارێك‌دا قسه‌ی هه‌بێت‌و هه‌ڵوێستیشی هه‌بێت. ئه‌و ڕه‌فتاره‌ی ئه‌وانیش به‌وه ده‌زانم زۆر جاران له‌گه‌ڵ سه‌رپه‌رشتیكاری ئه‌و كاره‌ی كه ده‌یكه‌م لێمان ده‌بێ به مشت‌ومڕ له‌سه‌ر ڕاده‌ربڕین. پێی ده‌ڵێم مه‌رج نیه ڕای من هێنده گرنگی هه‌بێ، ده‌ڵێ: "نه‌خێر هه‌یبێ یا نه‌یبێ تۆ ده‌بێ ڕای خۆت ده‌ربڕی، ده‌بێ ئێمه هه‌موومان گوێ بیستی ڕاو بۆچوونت بین له‌سه‌ر هه‌موو شتێك، ئه‌و شته هه‌رچه‌ند بچكۆڵه‌ش بێ ڕاوبۆچونی تۆ گرنگه، ڕاوبۆچوونت یه‌ك شتی گرنگ ده‌گه‌یێنێ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه كه تۆ ده‌یسه‌لمێنی كه هه‌یت، ئاما‌ده‌یت. بوونت پێویسته له ڕێی ڕاده‌ربڕینت".
به‌و هه‌ڵوێست بوون‌و دابه‌زینه بۆ ناو ڕوداوه‌كان ڕێ له‌به‌ر هه‌موو ئه‌وانه ده‌گرین كه نه‌ك به گووتار به‌ڵكو به ڕه‌فتار ده‌یانه‌وێ ببن به نێره‌كه‌ر له گۆڕه‌پانی سیاسه‌ت‌و ببن به دیكتاتۆر له‌سه‌ر سه‌ری جه‌ماوه‌ر، كه له ئاكامدا ئێمه‌ش‌و هه‌موو ئه‌ندامێكی كۆمه‌ڵگا له‌ده‌ره‌وه‌و ناوه‌وه ده‌گرێته‌وه.
لێره‌دا هه‌ڵوێست وه‌رگرتن مانای وا نیه هه‌ر به پڕكردنه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌ی زۆر بێت‌و به پیاده‌كردنی بیردۆزه‌ی فه‌یله‌سوف‌و بیریاره ڕۆژئاواییه‌كان بێت. به‌ڵكو مرۆڤی نزیك له بارو دۆخی گه‌له‌كه‌ی‌و به‌ته‌نگه‌وه‌بوونی به وه‌رگرتنی هه‌ڵوێست ده‌بێت‌و به گه‌یاندنی ده‌نگ ده‌بێت. ئه‌و ده‌نگه‌ش مانای وانیه هه‌ر ڕواڵه‌تێكی ڕۆژنامه‌وانی هه‌بێت، با ده‌نگه‌كه شێوازێكی فیكری یا كۆلۆمێك یا گاڵته‌جاریشی هه‌بێت. ده‌كرێ ده‌نگمان بگات، به چ شێوازێك بێ گرنگ نیه، گرنگ ئه‌وه‌یه ئاماده بوونمان هه‌بێ. به‌داخه‌وه‌ش ده‌ڵێم ئاماده بوونی ئێمه ئاماده‌بوونێكی شه‌رمنانه‌و دووره‌په‌رێزانه‌یه. له‌وانه‌شه ترس‌و شێوه‌یه‌ك له به‌رژه‌وه‌ندی ڕێگر بێ له‌به‌رامبه‌ر ده‌رنه‌كه‌وتنمان. كه ده‌ڵێم به‌رژه‌وه‌ندی مانای وانیه كه‌س له‌كه‌دار بكه‌م خۆانه‌خواسته به شتی ناشیرین، مه‌به‌ستم وایه ئه‌و مافه‌‌ی بێ ده‌نگی كه دیكتاتۆرێك یا پارتێكی سیاسی به نوسه‌رێك یا به بیریارێك یا به تێكڕای خه‌ڵك ده‌یدا بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌و شتانه وه‌رنه‌ده‌ن كه كردوویانه به تایبه‌تمه‌ندی خۆیان. له به‌رامبه‌ریشدا نابین به قاچاغ له هاتوچۆكانماندا، ڕووبه‌ڕووی ڕاوه‌دونان‌و هیچ جۆرێك له ترس نابینه‌وه. ئه‌وه‌ش خۆی له خۆیدا به‌شێكه له پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی.
بۆیه دێمه‌وه سه‌ر وێببڵاگه‌كه‌مان‌و ده‌ڵێم، به‌ڕێزان ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و پانتاییه بچووكه‌ش چالاك نه‌بین‌و ده‌نگمان نه‌بێت‌و ده‌رنه‌كه‌وین‌و ئاماده نه‌بین ئه‌ی چۆن ده‌توانین پانتاییێكی گه‌وره‌تر داگیر بكه‌ین‌و جورئه‌تی ده‌ركه‌وتنی گه‌وره‌ترمان هه‌بێ.
پێم وایه ئێمه هه‌ست به زۆر درزو كه‌لێنی زۆر گه‌وره ده‌كه‌ین له دیواری كۆمه‌ڵگا نه‌خۆشه‌كه‌مان. خۆمان به هۆشیار ده‌زانین‌و له ئاخافتنمان‌دا زۆر شت ده‌ڵێین. به‌ڵام ئه‌و گۆتنه یا ئه‌و ئاخافتنه تا ئه‌و سات‌و كاته‌ش هه‌ر شه‌رمنانه‌یه‌و وه‌خته دڵنیا بم كه ئه‌و شوێنه‌واره‌ی ئێمه دروستمان كردووه ڕێژه‌یه‌كی تا بڵێی نادیارو بێ كاریگه‌ره.
به‌و بێ كارگه‌ریه‌ی ئێمه‌ش هه‌رگیز نابێ قسه له گۆڕانكاری كۆمه‌ڵایه‌تی گه‌وره بكه‌ین‌و قسه‌ش له بێ ویژدانی‌و فه‌سادی خه‌ڵكێك بكه‌ین كه دارو به‌ردیش هه‌ر پێیان ده‌ڵێ به‌ڵێ.
من پێم وایه بیركردنه‌وه به‌ته‌نها هێمای بوون نیه ئه‌گه‌ر ئه‌و بیركردنه‌وه نه‌گۆڕێ بۆ گوتارو پاشان بۆ ڕه‌فتار. با ئه‌و وێببڵاگه‌ش بكه‌ین به‌و پانتاییه‌ی كه جیددی بێت‌و وه‌ڵامی زۆرێك له پرسه هه‌نوكه‌ییه‌كان بداته‌وه با به كورتی‌و به ساده‌ییش بن كه هه‌موو خه‌ڵك لێی حاڵی بێت. خه‌ڵكێكی زۆر پڕه له پرسیاری هه‌مه جۆر، ئایا ئێمه ئه‌و وه‌ڵامانه‌مان لا ده‌ست ده‌كه‌ون، ئه‌گه‌ر به‌ڵێ بێ پێویسته ئه‌و به‌ڵێیه بگۆڕین بۆ ڕه‌فتار. وێببڵاگی ڕوانینیش هه‌نجه‌ت‌و بڕوبیانۆكانی هه‌موومانی بڕی. ئاماده‌بوونی ئێمه‌ش تاكه ڕێگایه بۆ ڕاكێشانێكی به‌ربڵاوی خوێنه‌ران.

4.11.04

دوێنێ و سبه‌ی

لێ ‌بۆێتی ئه‌ڵێ: ده‌سه‌ڵاتداران له‌به‌ر بێده‌سه‌ڵاتی ئێمه‌ به‌ده‌سه‌ڵاتن وته‌نها به‌و ‌ڕێزه‌ی که‌ئێمه‌ لێیان ئه‌گرین خاوه‌ن ڕێزن.

یاسر عه‌ره‌فات سه‌فه‌ریکرد و ڕه‌نگه‌ نه‌گه‌ڕێته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی که‌سیش به‌جێگری خۆی دابنێ. نه‌ک ‌له‌به‌ر بێ که‌سی به‌ڵکو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نه‌یتوانیوه‌ په‌روه‌رده‌ بکات یان له‌به‌ر خۆشه‌وستی ده‌سه‌ڵات نه‌یویستوه‌ که‌س به‌شایسته‌ی جێگه‌ی خۆی بزانێ، عه‌رفات راسته‌ سه‌رکرده‌یه‌ و تاڕاده‌یه‌کی زۆریش بۆ که‌سانێک ‌باوکێکی ڕۆحییه‌. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ مامۆستا نه‌بوو بۆ نه‌وه‌ی دوای خۆی. من پێموایه‌ عه‌ره‌فات به‌ ته‌نها نه‌خوش نیه‌ به‌ڵکو ئه‌و کۆمه‌لگاێه‌ش که‌ عه‌ره‌فات سه‌رکرده‌ و باوکیه‌تی نه‌خۆشه‌. به‌داخه‌وه‌ ته‌نها عه‌رفات نه‌خۆشی ده‌سه‌ڵاتی نیه‌، به‌ڵکو ئه‌توانم بڵێم سه‌رجه‌م سه‌کرده‌ و کۆمه‌ڵگاکانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌ک عه‌رفات که‌م تا زۆر نه‌خۆشن.
رۆماننووسی ئه‌ڵمانی ڕه‌فیق شامی ئه‌ڵێ: ڕه‌خنه‌ سنگی ئازادیه‌. بۆیه‌ منیش ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ به‌ نه‌خۆش دائه‌نێم که‌جێگه‌ی ڕه‌خنه‌ی جدی تیا نابێته‌وه‌، به‌واتایه‌کی تر ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه بێ سیپه‌لکن و ‌ناتوانن ئازادانه‌ هه‌وا هه‌ڵمژن.
ئێمه‌ی کوردیش پێمان خۆش بێ یان ناخۆش هه‌ر به‌شێکین له‌و‌ناوچه‌یه‌ و ‌له‌هه‌مان که‌لتوردا هه‌ناسه‌ ئه‌ده‌ین، سه‌رکرده‌کانیشمان گه‌ر وه‌ک عه‌ره‌فات جه‌سته‌ نه‌خۆش نه‌بن ئه‌وا بێ گومان وه‌ک ئه‌و نه‌خۆشی ده‌سه‌ڵاتن‌. مشت ومڕی نێوان م.س. یه‌کێتی وسکرتێری گشتی باشترین به‌ڵگه‌یه‌. ئاخر چۆن کۆمه‌ڵگایه‌ک به‌ نه‌خۆش دانه‌نێم که‌ سه‌رکرده‌کانی توانای په‌روه‌ده‌کردن و دروستکردنی نه‌وه‌ی نوێیان نه‌بێت، باشه‌ ڕازیم به‌وه‌ی سه‌رده‌می شاخ بارودۆخێکی تایبه‌ت بوو، ڕه‌خنه‌ش تابو بوو، به‌ڵام به‌داخه‌وا له‌ماوه‌ی سیانزه‌ ساڵی ڕابردوودا ده‌سه‌ڵاتی سیاسی کورد نه‌یتوانیوه‌ سیانزه‌ که‌سێتی لاو په‌روه‌رده‌ بکات و بیانگه‌یه‌نێته‌ ئاستی نوخبه‌. ڕاسته‌ که‌وا که‌سانی لاو له‌ڕیزی پارته‌ سیاسییه‌کان ده‌بیندرێن،به‌ڵام گرفت له‌وه‌دایه‌ که‌ ئه‌و لاوانه‌ ته‌نها به‌ جه‌سته لاون، به‌ڵام ته‌عبیر له‌ نه‌وه‌ی خۆیان ناکه‌ن به‌ڵکو هه‌ر وه‌ک باوک بیرئه‌که‌نه‌وه، ڕه‌فتار و‌ گوفتار ئه‌که‌ن‌،نه‌ک خۆیان وباوکیان بخه‌نه‌ ژێر پرسیاره‌وه، ئه‌توانم بڵێم هه‌ر بۆیه‌ش له‌ڕیزه‌کانی حیزب جێیان بۆته‌وه‌.
باوکم هه‌ر له‌ته‌مه‌نی 17 ساڵیه‌وه‌ خولیای سیاسه‌ت بوو، بۆ ساڵانێکی زۆریش له‌هه‌ردوو گه‌وره‌ حیزبی کوردیدا ئه‌ندام بووه‌ و ‌هاوڕێیه‌کی نزیکی سه‌رکرده‌کانی بووه‌. به‌ڵێ باوکم، باوکم بوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی خاوه‌نی شاره‌زاییه‌کی زۆر بوو له‌ژیاندا نه‌یتوانی ببێ به‌مامۆستام، چونکه‌ په‌یوه‌ندی نێوانمان ته‌نها په‌یوه‌ندی باوک وکوڕ بوو تا ساڵی 1998، ساڵی ماڵئاواکردنی له‌م دنیایه‌. مامۆستا ئه‌بێ قوتابیه‌کانی فێرکا چۆن به‌دوای وه‌ڵامی پرسیاره‌کانیاندا بگه‌ڕێن، پێی وانه‌بێ که‌ ئه‌و وه‌ڵامی هه‌موو پرسیاره‌کانی پێیه‌، گومه‌ڵگاش ئه‌بێ ئه‌مه‌ له‌ مامۆستاکانی چاوه‌ڕوانکات، پێوسته‌ فێربین و‌ فێربکرێین بڵێین: نا، نه‌خێر، پێم وانیه‌، خاوه‌نی بۆچونێکی دیکه‌م. باوکیشم پێ وابوو که‌ وه‌ڵامی هه‌موو پرسیاره‌کانی منی پێیه‌، ڕاسته‌ ڕێزم له‌ وه‌ڵامه‌که‌ی ئه‌گرت به‌ڵام قه‌نا‌عه‌تم پێی نه‌ئه‌کرد.
ڕاسته له‌چوارچێوه‌ی‌ خێزاندا له‌زۆر لایه‌نه‌وه‌ که‌س ناتوانێ شوێنی باوک پڕکاته‌وه‌ بۆ هه‌موو ئه‌ندامه‌کانی خێزان، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای وانیه‌ شوێن وڕۆڵی باوک له‌خێزانه‌وه‌ بگوازرێته‌وه‌ بۆسه‌رجه‌م بواره‌کانی ژێان. باوکی کامڵ وڕه‌خنه لێ نه‌گیراو له‌ مزگه‌وتدا مه‌لایه‌، له‌ دائیره‌ ئه‌و فه‌رمانبه‌ره‌یه‌ ئه‌ڵێ: بڕو به‌یانی وه‌ره‌وه‌، هه‌مان پۆلیسه‌ که‌ تا ماوه‌یه‌ک ڕاتنه‌گرێ ڕێی چونه‌ ژوره‌وه‌ت پێ نادا، سه‌ڕوکی فه‌رمانگایه‌ که‌ نه‌ک وه‌ک هاوڵاتیه‌ک مامه‌ڵه‌ت له‌گه‌ڵ ناکات، که‌م یان زۆر بۆت نییه‌ نزیکی نووسینگه‌که‌ی بیته‌وه‌ تاوه‌کو نامه‌ی باوکی گه‌وره‌تری بۆ نه‌به‌ی جا بابه‌ گه‌وره‌ پله‌ به‌رزتربێ، سه‌ڕۆکی به‌ش بێ، وه‌زیر بێ، لێپرسراوی پارت یان سه‌ڕۆکی بێ. هه‌ر له‌منداڵیه‌وه‌ باوک له‌ پۆلدا موڕاقیبه‌، له قوتابخانه‌دا مامۆستایه.
هه‌ر دوێنێ بوو باڵی مه‌کته‌بی سیاسی به‌ بارزانی ڕه‌حمه‌تێان ده‌ووت تاکڕه‌و و کۆنه‌په‌رست، که‌باوکیشم لایه‌نگریان بوو، هه‌ر دووێنێش بوو باڵی مه‌کته‌بی سیاسی به‌ تاڵه‌بانییان ووت تاکڕه‌و و کۆنه‌په‌رست، که‌زۆربه‌ی زۆریان هاوخه‌بات وسه‌نگه‌ری باوکم بوون.
دووێنێ باوکم نه‌یتوانی وه‌ڵامی پرسیاره‌کانم به‌ شێوه‌یه‌ک بداته‌وه‌ که‌ قه‌ناعه‌تم پێ بکات،
ئه‌مڕۆش پێم وانیه‌ هاوخه‌بات و هاوسه‌نگه‌ره‌کانی بتوانن وه‌ڵامی پرسیاره‌کانم بده‌نه‌‌وه‌، گه‌رخۆشیان له‌تاڵه‌بانی به‌ پێشکه‌وتنخوازتر بزانن.
سبه‌ی، که‌بووم به‌ باوک هیوادارم بتوانم منداڵه‌کانم فێربکه‌م چۆن به‌دوای وه‌ڵامی پرسیاره‌کانیاندا بگه‌ڕێن، من ته‌نها ئه‌وه‌نده‌م پێ ئه‌کرێ ڕاوبۆچوونی خۆمیان پێ بده‌م،ئه‌وا ڕاوبۆچوونی خۆم دا که‌ له‌ ره‌خنه‌ به‌دور نیه‌. هیوادارم کاتێک بوومه‌ باوک خاوه‌نی هه‌مان ڕاوبۆچوون بم. به‌ باشیشم زانی که‌وا وردتر مه‌قاله‌که‌ی (شاهۆ سه‌عید: کۆمه‌لگای گه‌نج / کۆمه‌لگای پیر) بخوێنمه‌وه‌، که‌ له‌ ژماره‌ 16-17 ‌ی ساڵی 2004 گۆڤاری ڕه‌هه‌ند دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.